Επιλογή και Επιμέλεια κειμένων: ΘΕΟΔΟΣΗΣ ΘΩΜΑΔΑΚΗΣ
HTML Markup: Θ. Θωμαδάκης – Ι. Κουκλάκης για τα Μαρξιστικά Βιβλία στο INTERNET, Αύγουστος 2005

Στις 5 του Αυγούστου 1895 πέθανε στο Λονδίνο o Φρίντριχ Έγκελς, ο πιο επιφανής επιστήμονας και δάσκαλος του σύγχρονου προλεταριάτου σε όλο τον πολιτισμένο κόσμο, γράφει ο Λένιν που σύμφωνα με τη μαρτυρία του Τρότσκι αγαπούσε πολύ τον Έγκελς, «ιδιαίτερα για τον ακέραιο χαρακτήρα του και τον ολοκληρωμένο ανθρωπισμό του». Δώδεκα χρόνια νωρίτερα είχε πεθάνει και ο Καρλ Μαρξ. Το αχώριστο αυτό δύδιμο των ιδρυτών και θεωριτικών του Μαρξισμού αφιέρωσαν ολόκληρη τη ζωή τους στην υπόθεση της εργατικής τάξης, στην υπόθεση του κομμουνισμού. «Πλάι στον Ολύμπιο Μαρξ, γράφει ο Τρότσκι στο Ημερολόγιo της Εξορίας, ο Έγκελς είναι πιο “ανθρώπινος”, πιο προσιτός. Πόσο όμορφα συμπληρώνουνε ο ένας τον άλλο». Μα στην πάλη των ιδεών, στην πάλη για την ανάπτυξη του Μαρξισμού είναι φύσει αδύνατο να τους χωρίσεις. Πολλές φορές το “δεύτερο βιολί” καθόταν μπροστά. «Δεν μπορούμε να σκεφτούμε τον Engels», γραφει στις «Αναμνήσεις του για τον Engels» ο Lafargue, «χωρίς να στοχαστούμε αμέσως τον Marx, και τ’ ανάπαλιν: οι υπάρξεις τους ήταν τόσο στενά συνδεδεμένες που σχημάτιζαν, για να το πούμε έτσι, μία μόνο ζωή. Καθένας, ωστόσο, ήταν μια διακριτή προσωπικότητα, διέφεραν όχι μόνον εξωτερικά, αλλά ακόμη και στην ιδιοσυγκρασία, στον χαρακτήρα, στον τρόπο σκέψης και αίσθησης». Στην Πρίγκιπο ο Τρότσκι δούλευε ένα βιβλίο για τους Μαρξ – Έγκελς, αλλά, μια πυρκαγιά κατάστρεψε τα χειρόγραφα και, έτσι, τα σχέδιά του. Για τον Τρότσκι, «ο Έγκελς είναι αναντίρητα μια από τις πιο τέλειες, τις πιο ολοκληρωμένες και ευγενικές προσωπικότητες στο πάνθεο των μεγάλων ανδρών. Να αναπλάσεις τη μορφή του, θα είταν ευάρεστο έργο. Μα και ιστορικό επίσης καθήκον». Το Αφιέρωμα των ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ ΣΤΟ ΙΝΤΕΡΝΕΤ για τα 110 χρόνια από το θάνατο του Φρίντριχ Έγκελς είναι ένας ελάχιστος φόρος τιμής στους μεγάλους αυτούς επαναστάτες και θεμελιωτές του Επιστημονικού Σοσιαλισμού, και καλεί στην πάλη για την παραπέρα ανάπτυξη της θεωρίας και της πράξης του Μαρξισμού, δηλαδή στην πάλη για την απελευθέρωση της εργατικής τάξης και ολόκληρης της ανθρωπότητας από την καπιταλιστική βαρβαρότητα.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:

1. Β. Ι. Λένιν: Φρίντριχ Έγκελς

2. Κόριν Ρεντγκρέιβ: Φρίντριχ Έγκελς –Ένας Σύγχρονός μας

3. Φρίντριχ Έγκελς: Η Διαλεκτική της Φύσης

4. Β. Σακελλαρίου: Εκατό Δέκα Χρόνια από το Θάνατο του Έγκελς

5. Φρίντριχ Έγκελς: Μια Εισαγωγή

6. Κ. Κατσιαμάνης: Η Συμβολή του Φρίντριχ Έγκελς στη Φιλοσοφία

7. Φρίντριχ Έγκελς: Η Καταγωγή της Οικογένειας

8. Ντεμιάν Πρετέλ: Η Φιλοσοφία ως Μέθοδος

9. Φρίντριχ Έγκελς: Για τη Διαλεκτική

10. Φρίντριχ Έγκελς: Για το Σοσιαλισμό

11. Λεόν Τρότσκι: Φιλοσοφία και Σταλινική Γραφειοκρατία

12. Έβαλντ Ιλιένκοφ: Η Υλιστική Αντίληψη της Νόησης...

Βλαντίμιρ Ιλίτς Λένιν

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΓΚΕΛΣ

Το άρθρο αυτό γράφτηκε από τον Νικολάι Λένιν το Φθινόπωρο του 1895 και δημοσιεύτηκε το Μάρτη του 1896 στη συλλογή «Ραμπότνικ» («Εργάτης»), τεύχος 1-2, που έβγαζε στην εμιγκράτσια η Ένωση των Ρώσων Σοσιαλδημοκρατών «Απελευθέρωση της Δουλειάς», (Βλ. «Άπαντα», τόμος 2, σελ. 1-14).

Τι φως, τι νους έχει σβήσει
Τι καρδιά τώρα πια δε χτυπά![1]

Στις 5 του Αυγούστου 1895 με το νέο ημερολόγιο (24 του Ιούλη) πέθανε στο Λονδίνο ο Φρίντριχ Έγκελς. Ύστερα από το φίλο του Καρλ Μαρξ (που πέθανε το 1883). Ο Έγκελς ήταν ο πιο επιφανής επιστήμονας και δάσκαλος του σύγχρονου προλεταριάτου σ’ όλον τον πολιτισμένο κόσμο. Από τότε που η τύχη το έφερε ν’ ανταμώσουν ο Καρλ Μαρξ με τον Φρίντριχ Έγκελς, το έργο ζωής και των δυο φίλων έγινε κοινή τους υπόθεση. Συνεπώς, για να καταλάβει κανείς τι έκανε ο Φρίντριχ Έγκελς για το προλεταριάτο, πρέπει ν’ αφομοιώσει καλά τη σημασία της διδασκαλίας και της δράσης του Μαρξ στην ανάπτυξη του σύγχρονου εργατικού κινήματος. Πρώτοι ο Μαρξ και ο Έγκελς έδειξαν, ότι η εργατική τάξη με τις διεκδικήσεις της είναι το αναγκαίο γέννημα του σύγχρονου οικονομικού καθεστώτος, που μαζί με την αστική τάξη δημιουργεί και οργανώνει αναπόφευχτα και το προλεταριάτο· έδειξαν ότι την ανθρωπότητα δεν θα την απαλλάξουν από τις συμφορές που την δέρνουν σήμερα, οι καλοπροαίρετες προσπάθειες ορισμένων ευγενικών προσωπικοτήτων, αλλά η ταξική πάλη του οργανωμένου προλεταριάτου. Πρώτοι ο Μαρξ και ο Έγκελς εξήγησαν στις επιστημονικές εργασίες τους, ότι ο σοσιαλισμός δεν είναι μια επινόηση ονειροπόλων, αλλά ο τελικός σκοπός και το αναγκαίο αποτέλεσμα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων της σύγχρονης κοινωνίας. Όλη η γραφτή Ιστορία ήταν ως τα σήμερα Ιστορία της ταξικής πάλης, διαδοχή της κυριαρχίας και των νικών ορισμένων κοινωνικών τάξεων πάνω σε άλλες. Κι αυτό θα συνεχίζεται, ώσπου να εξαφανιστούν οι βάσεις της ταξικής πάλης και της ταξικής κυριαρχίας –η ατομική ιδιοχτησία και η αναρχική κοινωνική παραγωγή. Τα συμφέροντα του προλεταριάτου απαιτούν την εξάλειψη αυτών των βάσεων, και για το λόγο αυτό η συνειδητή ταξική πάλη των οργανωμένων εργατών πρέπει να στρέφεται ενάντια στις βάσεις αυτές. Κάθε όμως ταξική πάλη είναι πάλη πολιτική.

Οι απόψεις αυτές του Μαρξ και του Έγκελς έχουν γίνει σήμερα κτήμα όλου του προλεταριάτου που αγωνίζεται για την απελευθέρωση του· οι απόψεις, όμως, αυτές στη δεκαετία 1840-1850, όταν οι δυο φίλοι άρχισαν να παίρνουν μέρος στη σοσιαλιστική φιλολογία και στα κοινωνικά κινήματα του καιρού τους, ήταν κάτι το εντελώς καινούργιο. Τότε υπήρχαν πολλοί άνθρωποι με ταλέντο και χωρίς ταλέντο, τίμιοι και μη τίμιοι που, συνεπαρμένοι από την πάλη για την πολιτική ελευθερία, από την πάλη ενάντια στην απολυταρχία των βασιλιάδων, της αστυνομίας και των παπάδων, δεν έβλεπαν την αντίθεση των συμφερόντων της αστικής τάξης και του προλεταριάτου. Οι άνθρωποι αυτοί δεν έκαναν ούτε καν τη σκέψη ότι οι εργάτες μπορούν να ενεργούν σαν αυτοτελής κοινωνική δύναμη. Από το άλλο μέρος, υπήρχαν πολλοί ονειροπόλοι, κάποτε μεγαλοφυείς, που πίστευαν πως δεν χρειάζεται παρά να πείσουμε τους κυβερνήτες και τις κυρίαρχες τάξεις, ότι το σύγχρονο κοινωνικό καθεστώς είναι άδικο και τότε θα είναι εύκολο να εγκαθιδρυθεί στη γη ειρήνη και γενική ευδαιμονία. Ονειρεύονταν δηλαδή σοσιαλισμό χωρίς πάλη. Τέλος, όλοι σχεδόν οι σοσιαλιστές κείνου του καιρού και γενικά οι φίλοι της εργατικής τάξης, έβλεπαν το προλεταριάτο μόνο σαν πληγή, έβλεπαν με φρίκη ότι με την ανάπτυξη της βιομηχανίας μεγαλώνει κι αυτή η πληγή. Για το λόγο αυτό, όλοι τους σκέφτονταν με ποιο τρόπο θα σταματήσουν την ανάπτυξη της βιομηχανίας και του προλεταριάτου, με ποιο τρόπο θα σταματήσουν τον «τροχό της ιστορίας». Σε αντίθεση με το γενικό φόβο μπροστά στην ανάπτυξη του προλεταριάτου, ο Μαρξ και ο Έγκελς στήριζαν όλες τις ελπίδες τους στην αδιάκοπη αύξηση του προλεταριάτου. Όσο περισσότεροι οι προλετάριοι τόσο μεγαλύτερη η δύναμη τους σαν επαναστατική τάξη, τόσο πιο κοντινός και πραγματοποιήσιμος ο σοσιαλισμός. Με λίγα λόγια οι υπηρεσίες του Μαρξ και του Έγκελς απέναντι στην εργατική τάξη μπορεί να διατυπωθούν έτσι: δίδαξαν στην εργατική τάξη την αυτογνωσία και την αυτοσυνείδηση και στη θέση των ονειροπολημάτων έβαλαν την επιστήμη.

Να γιατί ο κάθε εργάτης πρέπει να ξέρει το όνομα και τη ζωή του Έγκελς, να γιατί στη συλλογή μας αυτή, που έχει για σκοπό της, όπως και όλες οι εκδόσεις μας, το ξύπνημα της ταξικής αυτοσυνείδησης των ρώσων εργατών, πρέπει να δόσουμε μια σκιαγραφία της ζωής κατ της δράσης του Φρίντριχ Έγκελς, του ενός από τους δυο μεγάλους δασκάλους του σύγχρονου προλεταριάτου.

Ο Έγκελς γεννήθηκε το 1820 στην πόλη Μπάρμεν της επαρχίας Ρήνου του βασιλείου της Πρωσίας. Ο πατέρας του ήταν εργοστασιάρχης. Το 1838 για οικογενειακούς λόγους ο Έγκελς αναγκάστηκε, πριν ακόμα τελειώσει το γυμνάσιο, να πάει υπάλληλος σ’ έναν εμπορικό οίκο της Βρέμης. Η απασχόληση με το εμπόριο δεν εμπόδισε τον Έγκελς να συνεχίζει την επιστημονική και πολιτική του μόρφωση. Από μαθητής ακόμα του γυμνασίου μίσησε την απολυταρχία και την αυθαιρεσία των δημοσίων υπαλλήλων. Η μελέτη της φιλοσοφίας τον οδήγησε παραπέρα. Κείνο τον καιρό στη γερμανική φιλοσοφία κυριαρχούσε η διδασκαλία του Χέγκελ και ο Έγκελς έγινε οπαδός του. Αν και ο ίδιος ο Χέγκελ ήταν θαυμαστής του απολυταρχικού πρωσικού κράτους, που το υπηρετούσε σαν καθηγητής του Πανεπιστημίου του Βερολίνου –η διδασκαλία του Χέγκελ ήταν επαναστατική. Η πίστη του Χέγκελ στο λογικό και στα δικαιώματα του ανθρώπου και η βασική θέση της χεγκελιανής φιλοσοφίας, ότι στον κόσμο συντελείται ένα αέναο προτσές αλλαγής και εξέλιξης, οδηγούσαν τους μαθητές εκείνους του βερολινέζου φιλόσοφου, στη σκέψη ότι και η πάλη ενάντια στην πραγματικότητα, η πάλη ενάντια στην αδικία που επικρατεί και στο κακό που βασιλεύει, έχει τις ρίζες της στον παγκόσμιο νόμο της αιώνιας εξέλιξης. Αν τα πάντα εξελίσσονται, αν τούτους τους θεσμούς τους διαδέχονται άλλοι, γιατί θα συνεχίζει να υπάρχει αιώνια η απολυταρχία του πρώσου βασιλιά ή του ρώσου τσάρου, ο πλουτισμός μιας μηδαμινής μειοψηφίας σε βάρος της τεράστιας πλειοψηφίας, η κυριαρχία της αστικής τάξης πάνω στο λαό; Η φιλοσοφία του Χέγκελ μιλούσε για εξέλιξη του πνεύματος και των ιδεών, ήταν ιδεαλιστική. Από την εξέλιξη του πνεύματος έβγαζε και την εξέλιξη της Φύσης, του ανθρώπου και των ανθρώπινων, δηλαδή των κοινωνικών σχέσεων. Ο Μαρξ και ο Έγκελς, κράτησαν τη σκέψη του Χέγκελ για το αιώνιο προτσές της εξέλιξης[2], και απέρριψαν την προκατειλημμένη ιδεαλιστική αντίληψη· στράφηκαν προς τη ζωή και είδαν ότι δεν είναι η εξέλιξη του πνεύματος εκείνο που εξηγεί την εξέλιξη της Φύσης, αλλά αντίθετα, το πνεύμα πρέπει να εξηγηθεί με τη Φύση, με την ύλη... Σε αντίθεση προς τον Χέγκελ και τους άλλους χεγκελιανούς, ο Μαρξ και ο Έγκελς ήταν υλιστές. Αντικρίζοντας υλιστικά τον κόσμο και την ανθρωπότητα, είδαν ότι, όπως όλα τα φαινόμενα της Φύσης έχουν στη βάση τους υλικές αιτίες, έτσι και η εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας καθορίζεται από την ανάπτυξη των υλικών, των παραγωγικών δυνάμεων. Από την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων εξαρτώνται οι σχέσεις που δημιουργούν μεταξύ τους οι άνθρωποι όταν παράγουν τα είδη, που είναι απαραίτητα για την ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών. Και στις σχέσεις αυτές βρίσκεται η εξήγηση όλων των φαινομένων της κοινωνικής ζωής, των ανθρώπινων επιδιώξεων, των ιδεών και των νόμων. Η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων δημιουργεί τις κοινωνικές σχέσεις, που στηρίζονται στην ατομική ιδιοχτησία, τώρα όμως βλέπουμε πως η ίδια αυτή ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων αφαιρεί την ιδιοχτησία από την πλειοψηφία και τη συγκεντρώνει στα χέρια μιας μηδαμινής μειοψηφίας. Καταργεί την ιδιοχτησία, τη βάση του σύγχρονου κοινωνικού καθεστώτος, μόνη της τείνει προς τον ίδιο σκοπό, που έχουν βάλει στον εαυτό τους οι σοσιαλιστές. Οι σοσιαλιστές πρέπει μόνο να καταλάβουν ποια κοινωνική δύναμη, λόγω της θέσης της στη σύγχρονη κοινωνία, ενδιαφέρεται για την πραγματοποίηση του σοσιαλισμού, και να προσδόσουν στη δύναμη αυτή συνείδηση των συμφερόντων της και του ιστορικού της καθήκοντος. Η δύναμη αυτή είναι το προλεταριάτο. Ο Έγκελς γνώρισε το προλεταριάτο στην Αγγλία, στο κέντρο της αγγλικής βιομηχανίας, στο Μάντσεστερ, όπου εγκαταστάθηκε το 1842, κι έπιασε δουλιά σ’ έναν εμπορικό οίκο, ένας από τους συνεταίρους του οποίου ήταν ο πατέρας του. Εδώ ο Έγκελς δεν καθόταν απλώς στο γραφείο του εργοστασίου, πήγαινε στις βρώμικες συνοικίες όπου ζούσαν οι εργάτες κι έβλεπε με τα μάτια του τη φτώχια και τη δυστυχία τους. Δεν αρκέστηκε όμως στις προσωπικές του παρατηρήσεις, διάβασε όλα όσα είχαν γραφεί πριν απ’ αυτόν για την κατάσταση της αγγλικής εργατικής τάξης, μελέτησε προσεχτικά όλα τα επίσημα ντοκουμέντα που του ήταν προσιτά. Καρπός των μελετών και των παρατηρήσεων αυτών ήταν το βιβλίο: Η Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία, που βγήκε το 1845. Πιο πάνω έχουμε αναφέρει ποια ήταν η κύρια υπηρεσία που πρόσφερε ο Έγκελς σαν συγγραφέας του βιβλίου Η Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία. Και πριν από τον Έγκελς πάρα πολλοί είχαν περιγράψει τα βάσανα του προλεταριάτου και είχαν τονίσει, ότι είναι ανάγκη να του δοθεί βοήθεια. Πρώτος ο Έγκελς είπε, ότι το προλεταριάτο δεν είναι μόνο τάξη που υποφέρει· ότι ίσα-ίσα η επαίσχυντη οικονομική κατάσταση του προλεταριάτου το σπρώχνει ακατάσχετα προς τα μπρος και το αναγκάζει να παλαίβει για την τελική του απελευθέρωση. Και το αγωνιζόμενο προλεταριάτο θα βοηθήσει μόνο του τον εαυτό του. Το πολιτικό κίνημα της εργατικής τάξης θα οδηγήσει αναπόφευχτα τους εργάτες να καταλάβουν, ότι γι’ αυτούς δεν υπάρχει άλλη διέξοδος εκτός από το σοσιαλισμό. Από το άλλο μέρος, ο σοσιαλισμός τότε μόνο θα καταστεί δύναμη, όταν γίνει σκοπός της πολιτικής πάλης της εργατικής τάξης. Αυτές είναι οι βασικές ιδέες του βιβλίου του Έγκελς για την κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία, ιδέες που τις έχει αφομοιώσει σήμερα όλο το σκεπτόμενο και αγωνιζόμενο προλεταριάτο, που τότε όμως ήταν εντελώς καινούργιες. Οι ιδέες αυτές έχουν διατυπωθεί σ’ ένα βιβλίο, γραμμένο κατά τρόπο συναρπαστικό και γεμάτο από τις πιο αξιόπιστες και συγκλονιστικές εικόνες της δυστυχίας του αγγλικού προλεταριάτου. Το βιβλίο αυτό ήταν ένα φοβερό κατηγορητήριο ενάντια στον καπιταλισμό και στην αστική τάξη. Προξένησε τεράστια εντύπωση. Παντού άρχισαν να παραπέμπουν στο βιβλίο του Έγκελς, γιατί έδινε την καλύτερη εικόνα της κατάστασης του σύγχρονου προλεταριάτου. Και πραγματικά, ούτε πριν από το 1845, ούτε και αργότερα δεν παρουσιάστηκε κανένα έργο που να δίνει μια τόσο ζωντανή και πιστή περιγραφή των βασάνων της εργατικής τάξης.

Ο Έγκελς έγινε σοσιαλιστής μόνο στην Αγγλία. Στο Μάντσεστερ συνδέθηκε με τους παράγοντες του αγγλικού εργατικού κινήματος κείνου του καιρού και άρχισε να γράφει σε διάφορες αγγλικές σοσιαλιστικές εκδόσεις. Το 1844, επιστρέφοντας στη Γερμανία, σταμάτησε στο Παρίσι, όπου γνωρίστηκε με τον Μαρξ, με τον όποιο είχε ήδη από προηγούμενα αλληλογραφία. Στο Παρίσι ο Μαρξ, κάτω από την επίδραση των Γάλλων σοσιαλιστών και της γαλλικής ζωής, είχε γίνει κι αυτός σοσιαλιστής. Εδώ οι δυο φίλοι έγραψαν μαζί το βιβλίο: Η Άγια Οικογένεια, ή Κριτική της Κριτικής Κριτικής. Στο βιβλίο αυτό, που βγήκε ένα χρόνο πριν από το έργο Η Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία και γράφτηκε στο μεγαλύτερο του μέρος από τον Μαρξ, μπήκαν οι βάσεις του επαναστατικού-υλιστικού σοσιαλισμού που τις κύριες ιδέες του τις εκθέσαμε πιο πάνω. Ο τίτλος Αγία Οικογένεια είναι αστεία προσωνυμία που χρησιμοποιείται για τους φιλόσοφους αδελφούς Μπάουερ και τους οπαδούς τους. Οι κύριοι αυτοί κήρυχναν μια κριτική που στέκεται πάνω από κάθε πραγματικότητα, πάνω από κόμματα και πολιτική, που αρνιέται κάθε πραχτική δράση και απλώς ενατενίζει «κριτικά» το γύρω κόσμο και τα γεγονότα που διαδραματίζονται σ’ αυτόν. Οι κύριοι Μπάουερ έκριναν αφ’ υψηλού το προλεταριάτο, που το θεωρούσαν άκριτη μάζα. Ο Μαρξ και ο Έγκελς αντιτάχθηκαν αποφασιστικά σ’ αύτη την ανόητη κι επιζήμια κατεύθυνση. Στο όνομα της πραγματικής ανθρώπινης προσωπικότητας –του εργάτη, που τον ποδοπατούν οι κυρίαρχες τάξεις και το κράτος, ο Μαρξ και ο Έγκελς απαιτούν όχι ενατένιση, αλλά πάλη για μια καλύτερη οργάνωση της κοινωνίας. Και σαν δύναμη ικανή να διεξάγει μια τέτοια πάλη και έχει συμφέρον απ’ αύτη την πάλη, βλέπουν, φυσικά, το προλεταριάτο. Πριν ακόμα από την Αγία Οικογένεια ο Έγκελς είχε δημοσιεύσει στο Γερμανό-Γαλλικό Περιοδικό του Μαρξ και του Ρούγκε τις Κριτικές Μελέτες πάνω στην Πολιτική Οικονομία. Στο έργο αυτό εξέτασε από τη σκοπιά του σοσιαλισμού τα βασικά φαινόμενα του σύγχρονου οικονομικού καθεστώτος, σαν αναγκαία επακόλουθα της κυριαρχίας της ατομικής ιδιοχτησίας. Η επαφή του με τον Έγκελς συντέλεσε αναμφισβήτητα στο ν’ αποφασίσει ο Μαρξ ν’ ασχοληθεί με την πολιτική οικονομία, με την επιστήμη στην όποια τα έργα του προκάλεσαν ολόκληρη επανάσταση.

Από το 1845 ως το 1847 ο Έγκελς ζούσε στις Βρυξέλλες και στο Παρίσι, συνδυάζοντας τις επιστημονικές του ασχολίες με την πραχτική δράση μέσα στους γερμανούς εργάτες των Βρυξελλών και του Παρισιού. Εδώ ο Έγκελς και ο Μαρξ συνδέθηκαν με τη μυστική γερμανική Ένωση των Κομμουνιστών[3], που τους ανέθεσε να διατυπώσουν τις βασικές αρχές του σοσιαλισμού που είχαν επεξεργαστεί. Έτσι είδε το φως το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, το περίφημο έργο του Μαρξ και του Έγκελς, που δημοσιεύτηκε το 1848. Το μικρό αυτό βιβλιαράκι αξίζει ολόκληρους τόμους: με το πνεύμα του ζει και κινείται ως τα σήμερα όλο το οργανωμένο και αγωνιζόμενο προλεταριάτο του πολιτισμένου κόσμου.

Η επανάσταση του 1848, που ξέσπασε πρώτα στη Γαλλία και σε συνέχεια επεκτάθηκε και σ’ άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης, έφερε τον Μαρξ και τον Έγκελς στην πατρίδα τους. Εδώ, στην Πρωσία του Ρήνου, μπήκαν επικεφαλής της δημοκρατικής «Νέας Εφημερίδας του Ρήνου», που έβγαινε στην Κολωνία. Οι δυο φίλοι ήταν η ψυχή όλων των επαναστατικών-δημοκρατικών τάσεων στην Πρωσία του Ρήνου. Υπεράσπιζαν όσο ήταν δυνατό τα συμφέροντα του λαού και της ελευθερίας ενάντια στις αντιδραστικές δυνάμεις. Οι τελευταίες αυτές, όπως είναι γνωστό, υπερίσχυσαν. Η «Νέα Εφημερίδα του Ρήνου» κλείστηκε. Ο Μαρξ, που στο διάστημα του εκπατρισμού του είχε χάσει την πρωσική υπηκοότητα, απελάθηκε, ο Έγκελς όμως πήρε μέρος στην ένοπλη λαϊκή εξέγερση, πολέμησε σε τρεις μάχες για τη λευτεριά και μετά την ήττα των επαναστατών έφυγε στο Λονδίνο μέσω Ελβετίας.

Στο Λονδίνο εγκαταστάθηκε και ο Μαρξ. Ο Έγκελς γρήγορα ξανάγινε υπάλληλος, αργότερα και μέτοχος στον ίδιο εμπορικό οίκο του Μάντσεστερ, όπου δούλευε και στα 1842-1844. Ως το 1870 ο Έγκελς ζούσε στο Μάντσεστερ και ο Μαρξ στο Λονδίνο, πράγμα που δεν τους εμπόδιζε να έχουν την πιο συχνή πνευματική επικοινωνία: αλληλογραφούσαν σχεδόν κάθε μέρα. Στην αλληλογραφία αυτή οι δυο φίλοι αντάλλασαν τις γνώμες και τις γνώσεις τους κι εξακολουθούσαν να επεξεργάζονται από κοινού τον επιστημονικό σοσιαλισμό. Το 1870 ο Έγκελς μετοίκησε στο Λονδίνο, και ως το 1883, που πέθανε ο Μαρξ, συνεχιζόταν η κοινή πνευματική τους ζωή, γεμάτη εντατική δουλιά. Καρπός της ήταν –από την πλευρά του Μαρξ– Το Κεφάλαιο, το μεγαλύτερο πολιτικο-οικονομικό έργο του αιώνα μας, κι από την πλευρά του Έγκελς –μια σειρά μεγάλα και μικρά έργα. Ο Μαρξ ασχολούνταν με την ανάλυση των σύνθετων φαινομένων της κεφαλαιοκρατικής οικονομίας. Ο Έγκελς, σε έργα γραμμένα πολύ κατανοητά, που συχνά έχουν το χαρακτήρα πολεμικής, φώτιζε τα πιο γενικά επιστημονικά προβλήματα και διάφορα φαινόμενα του παρελθόντος και του παρόντος –στο πνεύμα της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας και της οικονομικής θεωρίας του Μαρξ. Από τις εργασίες αυτές του Έγκελς αναφέρουμε: το έργο πολεμικής ενάντια στον Ντίριγκ (Αντιντίριγκ –εδώ εξετάζονται μέγιστα προβλήματα του τομέα τις φιλοσοφίας, των Φυσικών καί των Κοινωνικών Επιστημών), την Καταγωγή της Οικογένειας, της Ιδιοχτησίας καί του Κράτους, τον Λουδοβίκο Φόιερμπαχ, τα περίφημα άρθρα για το Ζήτημα της Κατοικίας καί, τέλος, τα δυο μικρά μα εξαιρετικά πολύτιμα άρθρα για την οικονομική ανάπτυξη της Ρωσίας (Ο Φρίντριχ Έγκελς για τη Ρωσία, μετάφραση στα ρωσικά της Β. Ι. Ζασούλιτς, Γενεύη, 1894). Ο Μαρξ πέθανε πριν προλάβει να επεξεργαστεί στην οριστική του μορφή το τεράστιο έργο του για το κεφάλαιο. Ωστόσο στο πρόχειρο ήταν ήδη έτοιμο, και ο Έγκελς, υστέρα από το θάνατο του φίλου του, καταπιάστηκε με τη δύσκολη δουλιά της επεξεργασίας και της έκδοσης του ΙΙ και του ΙΙΙ τόμου του Κεφαλαίου. Το 1885 έβγαλε το II τόμο καί το 1894 τον ΙΙΙ (τον IV τόμο δεν πρόλαβε να τον επεξεργαστεί)[4]. Οι δυο αυτοί τόμοι χρειάστηκαν πάρα πολλή δουλειά. Ο αυστριακός σοσιαλδημοκράτης Άντλερ έκανε μια σωστή παρατήρηση: ο Έγκελς με την έκδοση του II καί ΙΙΙ τόμου του Κεφαλαίου έστησε στο μεγαλοφυή φίλο του ένα μεγαλειώδες μνημείο, στο όποιο άθελα του χάραξε με ανεξίτηλα γράμματα καί το δικό του όνομα. Πραγματικά, οι δυο αυτοί τόμοι του Κεφαλαίου είναι έργο καί των δυο: του Μαρξ καί του Έγκελς. Οι παλιοί θρύλοι μιλούν για διάφορα συγκινητικά παραδείγματα φιλίας. Το προλεταριάτο της Ευρώπης μπορεί να πει, ότι ή επιστήμη του δημιουργήθηκε από δυο επιστήμονες καί αγωνιστές, που οι σχέσεις τους ξεπερνούν τους πιο συγκινητικούς θρύλους των αρχαίων για την ανθρώπινη φιλία. Ο Έγκελς έβαζε πάντοτε –καί, σε γενικές γραμμές, πολύ δίκαια– τον εαυτό του υστέρα από τον Μαρξ. «Κοντά στον Μαρξ –έγραφε σ’ έναν παλιό του φίλο– εγώ έπαιζα το δεύτερο βιολί». Ή αγάπη του για τον Μαρξ όσο ζούσε καί η ευλαβική του προσήλωση στη μνήμη του Μαρξ όταν πέθανε, ήταν απεριόριστες. Αυτός ο σκληρός αγωνιστής και ο αυστηρός στοχαστής είχε ψυχή πού ήξερε ν’ αγαπάει βαθιά.

Ύστερα από το κίνημα του 1848-1849 ο Μαρξ καί ο Έγκελς, όντας στην ξενιτιά, δεν ασχολούνταν μόνο με την επιστήμη. Ο Μαρξ ίδρυσε το 1864 τη Διεθνή Ένωση των Εργατών[5] και επί ολόκληρη δεκαετία καθοδηγούσε αυτή την Ένωση. Στις υποθέσεις της Ένωσης συμμετείχε δραστήρια και ο Έγκελς. Η δράση της Διεθνούς Ένωσης που συνένωνε, σύμφωνα με τη σκέψη του Μαρξ, τους προλετάριους όλων των χωρών είχε τεράστια σημασία για την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος. Μα κι όταν ή Διεθνής Ένωση σταμάτησε τη δράση της στα 1870-1880, ο ενοποιητικός ρόλος του Μαρξ και του Έγκελς δεν σταμάτησε. Απεναντίας, μπορούμε να πούμε, πως η σημασία τους, σαν πνευματικών ηγετών του εργατικού κινήματος, μεγάλωνε συνεχώς, γιατί αναπτυσσόταν αδιάκοπα και το ίδιο το κίνημα. Ύστερα από το θάνατο του Μαρξ, ο Έγκελς εξακολουθούσε να είναι μόνος του, ο σύμβουλος και ο ηγέτης των σοσιαλιστών της Ευρώπης. Σ’ αυτόν απευθύνονταν για να ζητήσουν συμβουλές και οδηγίες και οι γερμανοί σοσιαλιστές, που η δύναμη τους, παρ’ όλες τις κυβερνητικές διώξεις, μεγάλωνε γρήγορα και αδιάκοπα, και οι εκπρόσωποι των καθυστερημένων χωρών, λ.χ. οι ισπανοί, οι ρουμάνοι, οι ρώσοι, που ήταν υποχρεωμένοι να μελετούν και να ζυγίζουν τα πρώτα τους βήματα. Όλοι τους αντλούσαν από το πλούσιο θησαυροφυλάκιο των γνώσεων καί της πείρας του γέρο-Έγκελς.

Ο Μαρξ και ο Έγκελς που και οι δυο τους ήξεραν τα ρωσικά και διάβαζαν ρωσικά βιβλία, έδειχναν ζωηρό ενδιαφέρον για τη Ρωσία, παρακολουθούσαν με συμπάθεια το ρωσικό επαναστατικό κίνημα και κρατούσαν επαφή με τους ρώσους επαναστάτες. Και οι δυο τους έγιναν σοσιαλιστές από δημοκράτες και το δημοκρατικό αίσθημα του μίσους ενάντια στην πολιτική αυθαιρεσία ήταν εξαιρετικά δυνατό μέσα τους. Το άμεσο αυτό πολιτικό αίσθημα μαζί με τη βαθιά θεωρητική κατανόηση της σύνδεσης που υπάρχει ανάμεσα στην πολιτική αυθαιρεσία και στην οικονομική καταπίεση, καθώς και η πλούσια πείρα της ζωής, έκαναν τον Μαρξ και τον Έγκελς εξαιρετικά ευαίσθητους από πολιτική ακριβώς άποψη. Για το λόγο αυτό η ηρωική πάλη μιας ολιγάριθμης μερίδας ρώσων επαναστατών ενάντια στην πανίσχυρη τσαρική κυβέρνηση έβρισκε στην ψυχή αυτών των δοκιμασμένων επαναστατών την πιο θερμή απήχηση. Αντίθετα, η τάση ορισμένων να παραιτηθούν για κάποια δήθεν οικονομικά ωφελήματα, από το πιο άμεσο και πιο σπουδαίο καθήκον των ρώσων σοσιαλιστών, από την κατάχτηση της πολιτικής ελευθερίας, τους φαινόταν, φυσικά, ύποπτη και ακόμα την θεωρούσαν άμεση προδοσία της μεγάλης υπόθεσης της κοινωνικής επανάστασης. «Η απελευθέρωση του προλεταριάτου πρέπει να είναι υπόθεση του ίδιου του προλεταριάτου», –δίδασκαν συνεχώς ο Μαρξ και ο Έγκελς. Και το προλεταριάτο για να παλαίψει για την οικονομική του απελευθέρωση πρέπει να καταχτήσει ορισμένα πολιτικά δικαιώματα. Έκτος από αυτό, και ο Μαρξ και ο Έγκελς έβλεπαν καθαρά πως η πολιτική επανάσταση στη Ρωσία θα έχει τεράστια σημασία και για το εργατικό κίνημα της Δυτικής Ευρώπης. Η απολυταρχική Ρωσία ήταν πάντοτε το στήριγμα όλης της ευρωπαϊκής αντίδρασης. Βέβαια, η εξαιρετικά ευνοϊκή διεθνής θέση που δημιούργησε για τη Ρωσία ο πόλεμος του 1870, ανάβοντας για πολύν καιρό την έχθρα ανάμεσα στη Γερμανία και στη Γαλλία, μεγάλωσε απλώς τη σημασία της απολυταρχικής Ρωσίας, σαν αντιδραστικής δύναμης. Μόνο μια ελεύθερη Ρωσία, που δεν θα έχει ανάγκη να καταπιέζει τους πολωνούς, τους φιλανδούς, τους γερμανούς, τους αρμένιους και τους άλλους μικρούς λαούς, ούτε να εξωθεί διαρκώς τη Γαλλία ενάντια στη Γερμανία και τη Γερμανία ενάντια στη Γαλλία, θα επιτρέψει στη σημερινή Ευρώπη να ανασάνει ελεύθερα από τα βάρη του πολέμου, θα εξασθενίσει όλα τα αντιδραστικά στοιχεία στην Ευρώπη και θα αυξήσει τη δύναμη της ευρωπαϊκής εργατικής τάξης. Να γιατί ο Έγκελς επιθυμούσε θερμά την εγκαθίδρυση της πολιτικής ελευθερίας στη Ρωσία και προς όφελος του εργατικού κινήματος στη Δύση. Οι ρώσοι επαναστάτες έχασαν στο πρόσωπο του τον καλύτερο τους φίλο.

Αιώνια η μνήμη του Φρίντριχ Έγκελς, του μεγάλου αγωνιστή και δάσκαλου του προλεταριάτου!

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
——————

[1]. Το Επίγραμμα είναι παρμένο από το ποίημα του Ν.Α.Νεκράσοφ: «Στη Μνήμη του Ντομπρολιούμποφ».

[2]. Ο Μαρξ κι ο Έγκελς επανειλημμένα τόνιζαν ότι στην πνευματική τους εξέλιξη χρωστούν πολλά στους μεγάλους γερμανούς φιλοσόφους και ειδικά στον Χέγκελ. «Χωρίς τη γερμανική φιλοσοφία –γράφει ο Έγκελς στον Πρόλογο του βιβλίου του Ο Πόλεμος των Χωρικών στη Γερμανία– δεν θα υπήρχε επιστημονικός σοσιαλισμός».

[3]. Ένωση των Κομμουνιστών –η πρώτη διεθνής οργάνωση του επαναστατικού προλεταριάτου. Πριν από τη δημιουργία της Ένωσης ο Μαρξ και ο Έγκελς έκαναν σημαντική δουλιά για την ιδεολογική και οργανωτική συσπείρωση των σοσιαλιστών και των εργατών όλων των χωρών. Στις αρχές του 1847 ο Μαρξ και ο Έγκελς προσχώρησαν στη μυστική γερμανική εταιρία Ένωση των Δικαίων. Στις αρχές του Ιούνη του 1847 έγινε στο Λονδίνο το Συνέδριο της Ένωσης των Δικαίων, και σ’ αυτό η εταιρία μετονομάστηκε σε Ένωση των Κομμουνιστών. Το προηγούμενο αόριστο σύνθημα –«Όλοι οι άνθρωποι είναι αδέρφια!»– αντικαταστάθηκε με το μαχητικό διεθνιστικό σύνθημα –«Προλετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε!». Η Ένωση των Κομμουνιστών έβαλε για σκοπό της την ανατροπή της αστικής τάξης, την εξάλειψη της παλιάς αστικής κοινωνίας, που στηρίζεται στον ανταγωνισμό των τάξεων και τη δημιουργία μιας νέας κοινωνίας χωρίς τάξεις και ατομική ιδιοκτησία. Ο Μαρξ και ο Έγκελς πήραν μέρος στις εργασίες του δεύτερου Συνεδρίου της Ένωσης, που έγινε στο Λονδίνο το Νοέμβρη-Δεκέμβρη του 1847 και με εντολή του Συνεδρίου έγραψαν το πρόγραμμα της Ένωσης –το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, που δημοσιεύτηκε το Φλεβάρη του 1848. Η Ένωση των Κομμουνιστών έπαιξε μεγάλο ιστορικό ρόλο σαν σχολειό προλετάριων επαναστατών, σαν έμβρυο του προλεταριακού κόμματος, σαν πρόδρομος της Διεθνούς Ένωσης των Εργατών (της Πρώτης Διεθνούς)· έζησε ως το Νοέμβρη του 1852. Η ιστορία της Ένωσης δίνεται στο άρθρο του Φρ. Έγκελς «Για την Ιστορία της Ένωσης των Κομμουνιστών», (βλ. Κ. Μαρξ-Φρ. Έγκελς Διαλεχτά Έργα σε δυο τόμούς).

[4]. Τέταρτο Τόμο του Κεφαλαίου ονομάζει ο Λένιν, σύμφωνα με την υπόδειξη του Έγκελς, το έργο του Κ. Μαρξ Θεωρίες για την Υπεραξία, που γράφτηκε το 1862-1863. Στον πρόλογο του δεύτερου τόμου του Κεφαλαίου ο Έγκελς έγραφε: «Επιφυλάσσομαι να δημοσιεύσω το κριτικό μέρος αυτού του χειρόγραφου (των Θεωριών για την Υπεραξία, Συν.) σαν ΙV τόμο του Κεφαλαίου, αφού αφαιρέσω τα πολυάριθμα σημεία που εξαντλούνται στους τόμους ΙΙ και ΙΙΙ». Ο Έγκελς όμως δεν πρόφτασε να προετοιμάσει την έκδοση του ΙV τόμου. Οι Θεωρίες για την Υπεραξία πρωτοδημοσιευτήκανε στα γερμανικά με επιμέλεια του Κ. Κάουτσκι το 1905, 1910. Στην έκδοση αυτή παραβιάστηκαν οι βασικές απαιτήσεις της επιστημονικής δημοσίευσης του κειμένου και διαστρεβλώθηκαν μια σειρά θέσεις του Μαρξισμού...

[5]. Διεθνής Ένωση των Εργατών – Διεθνής Εταιρία των Εργατών (Ι Διεθνής) – Η πρώτη διεθνής οργάνωση του προλεταριάτου· ιδρύθηκε από τον Μαρξ το 1864 στη διεθνή εργατική σύναξη, που συγκλήθηκε στο Λονδίνο από άγγλους και γάλλους εργάτες. Η δημιουργία της Ι Διεθνούς είναι αποτέλεσμα επίμονης πολύχρονης πάλης του Κ. Μαρξ και του Φρ. Έγκελς για ένα επαναστατικό κόμμα της εργατικής τάξης. Όπως τονίζει ο Β.Ι.Λένιν, η Ι Διεθνής «έβαλε τα θεμέλια της διεθνούς οργάνωσης των εργατών για την προετοιμασία της επαναστατικής τους εφόδου ενάντια στο κεφάλαιο», «έβαλε τα θεμέλια της προλεταριακής, της διεθνούς πάλης για το σοσιαλισμό». Κεντρικό καθοδηγητικό όργανο της Ι Διεθνούς ήταν το Γενικό Συμβούλιο της Διεθνούς Ένωσης των Εργατών, με μόνιμο μέλος του τον Κ. Μαρξ. Υπερνικώντας τις μικροαστικές επιρροές και τις σεκταριστικές τάσεις, που κυριαρχούσαν τότε στο εργατικό κίνημα (τρέιντ-γιουνιονισμός στην Αγγλία, προυντονισμός και αναρχισμός στις λατινικές χώρες), ο Μαρξ συσπείρωνε γύρω του τα πιο συνειδητά μέλη του Γενικού Συμβουλίου (Φ. Λέσνερ, Ε. Ντιπόν, Γ. Γιουγκ κ.ά.). Η Ι Διεθνής καθοδηγούσε την οικονομική και πολιτική πάλη των εργατών των διαφόρων χωρών και εδραίωνε τη διεθνή τους αλληλεγγύη. Τεράστιος είναι ο ρόλος της Ι Διεθνούς στο έργο της διάδοσης του μαρξισμού, της συνένωσης του μαρξισμού με το εργατικό κίνημα.