Γράφτηκε: το 1929
Πηγή: Εκδόσεις «Αλλαγή», 1984, 1988
Μετάφραση – Επιμέλεια – Σύνταξη: Θεοδόσης ΘΩΜΑΔΑΚΗΣ
HTML Markup: Θ. Θωμαδάκης - I. Κουκλάκης για τα Μαρξιστικά Βιβλία στο INTERNET, Γενάρης 2005
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ (ΡΩΣΙΚΗ) ΕΚΔΟΣΗ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ
1. Η ΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΗ ΦΥΣΗ ΚΑΙ Ο ΣΚΟΠΟΣ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ
2. Η ΔΙΑΡΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ «ΑΛΜΑ» ΤΟΥ ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΑΤΟΥ...
3. ΤΡΙΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ»...
4. ΠΩΣ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΔΙΑΡΚΟΥΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ
5. Η «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ» ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ;...
6. ΓΙΑ ΤΟ ΠΗΔΗΜΑ ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΑΔΙΑ
7. ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΣΗΜΕΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ... Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ;
8. ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΡΞΙΣΜΟ ΣΤΟΝ ΠΑΤΣΙΦΙΣΜΟ
9. ΕΠΙΛΟΓΟΣ
10. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΙΑΡΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ; ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ
Το κλασικό αυτό βιβλίο του Τρότσκι αποκτά σήμερα τη μεγαλύτερη επικαιρότητα. Οι κοσμογονικές εξελίξεις που συντελούνται στη Σοβιετική Ένωση με την Περεστρόικα και την Γκλάσνοστ –τη μορφή που παίρνει η Πολιτική Επανάσταση ενάντια στη γραφειοκρατία και το σταλινισμό– ξαναφέρνουν στο επίκεντρο τον υπ’ αριθμόν ένα αντίπαλο του Στάλιν και της σταλινικής γραφειοκρατίας, τη θεωρία του, την πράξη του, το οργανωμένο κίνημά του.
Η σύγκρουση γύρω από το ζήτημα της Διαρκούς Επανάστασης δεν ήταν μόνο ο άξονας της πάλης ενάντια στο σταλινισμό. Σημαδεύει τη Σοβιετική Ένωση από την επαναστατική της γένεση, στη διαμόρφωσή της, στην παραπέρα πορεία της μέχρι το σημερινό κρίσιμο σταυροδρόμι της Ιστορίας. Κανένας δεν μπορεί να αντιμετωπίσει θεωρητικά και πρακτικά τα ζητήματα που βάζει σήμερα η Περεστρόικα στη σοβιετική και τη διεθνή εργατική τάξη, αγνοώντας τη Θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης.
Πρώτος τη διατύπωσε ο ίδιος ο Μαρξ, στα πολιτικά του συμπεράσματα από την Ευρωπαϊκή Επανάσταση του 1848: «... Το δικό μας καθήκον είναι να κάνουμε την επανάσταση διαρκή, μέχρις ότου λίγο-πολύ όλες οι ιδιοκτήτριες τάξεις απαλλοτριωθούν, μέχρις ότου το προλεταριάτο κατακτήσει την εξουσία και όχι μονάχα σε μια χώρα, αλλά σε όλες τις σημαντικές χώρες του κόσμου...», (Κ.Μαρξ – Φ.Έγκελς: Επανάσταση και Αντεπανάσταση στη Γερμανία).
Ο Τρότσκι, λίγο πριν, στη διάρκεια, κι αμέσως μετά τη Ρωσική Επανάσταση του 1905, ανέπτυξε δημιουργικά την αντίληψη του Μαρξ στις νέες παγκόσμιες συνθήκες. Βασισμένος σε μια διαλεκτική ανάλυση της διεθνούς κατάστασης –των παγκόσμιων ιστορικών όρων της ιμπεριαλιστικής εποχής– και των ταξικών σχέσεων στη Ρωσία, διατύπωσε τη μεγαλοφυή του πρόγνωση: τα άλυτα αστικοδημοκρατικά προβλήματα της Ρωσικής Επανάστασης θά ’φερναν στην εξουσία, με τη βοήθεια της φτωχής αγροτιάς, το ρωσικό προλεταριάτο, που δεν θα σταματούσε στη δημοκρατική ολοκλήρωση αλλά, χωρίς διακοπή, θά ’παιρνε μέτρα σοσιαλιστικού χαρακτήρα. Η δημοκρατική επανάσταση, κάτω από τη δικτατορία του προλεταριάτου, θα μετεξελισσόταν σε σοσιαλιστική, θα γινόταν διαρκής.
Η σοσιαλιστική οικοδόμηση θα άρχιζε στην καθυστερημένη Ρωσία. Θα ολοκληρωνόταν, όμως, και θα έλυνε τις εσωτερικές της αντιφάσεις μόνο σε διεθνή κλίμακα, με την επέκταση και τη νίκη της σοσιαλιστικής επανάστασης στις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες.
Η θεωρία του Τρότσκι ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση ενάντια στην τυπική λογική, τον οικονομισμό, τον μηχανιστικό υλισμό, με μια κουβέντα τη μεταφυσική της Δεύτερης Διεθνούς. Η «ορθόδοξη» σοσιαλ-δημοκρατία, μαζί κι ο Πλεχάνοφ κι οι μενσεβίκοι, είχαν μετατρέψει την Παγκόσμια Ιστορία σε μια αφηρημένη Ταυτότητα που επαναλαμβάνει μηχανικά τα στάδια της σε κάθε χώρα. Η Ρωσική Επανάσταση του 20ου αιώνα, εφόσον είχε αστικά καθήκοντα, δεν μπορούσε, γι’ αυτούς, παρά να είναι επανάληψη της αστικής Γαλλικής Επανάστασης του 18ου αιώνα.
Απέναντι στον μηχανιστικό αυτό υλισμό, οι ρώσοι ναρόντνικοι αντιπαραθέσανε το δικό τους ιστορικό ιδεαλισμό. Απολυτοποίησαν τη Διαφορά, την εθνική ιδιορρυθμία της Ρωσίας, αποκόβοντάς την εξίσου μεταφυσικά από οποιαδήποτε Ταυτότητα, από την πηγή της την ανισόμερη ανάπτυξη του παγκόσμιου ιστορικού προτσές. Απέναντι στην Ταυτότητα χωρίς Διαφορά των μενσεβίκων και τη Διαφορά χωρίς Ταυτότητα των ναρόντνικων, ο Τρότσκι ανακάλυψε τη διαλεκτική Σύνθεση των αντιθέτων, την Ταυτότητα της Ταυτότητας και της Διαφοράς. Με άλλα λόγια, έδειξε πως οι εθνικές ιδιομορφίες της Ρωσίας είναι ο πρωτότυπος, ανεπανάληπτος συνδυασμός των βασικών χαρακτηριστικών του παγκόσμιου προτσές στην αυτοδιαφοροποίησή του, στην ιστορική του ανισομέρεια. Εξέτασε το νόμο της ανισόμερης και συνδυασμένης ανάπτυξης όχι σαν αφηρημένη γενικότητα, «αλλά στην υλική του αποκρυστάλλωση, στην κοινωνική και πολιτική ιδιαιτερότητα της Ρωσίας», (Λεόν Τρότσκι: Διαρκής Επανάσταση, σελ. 30-31).
Χωρίς τη διαλεκτική λογική θα ήταν αδύνατη η ανάλυση των αντιφάσεων που κίνησαν την Επανάσταση, η σύλληψη του γενικού νόμου στην ειδική αντιφατική του εκδήλωση.
Ορισμένοι, ιδιαίτερα οι σταλινικοί, ισχυρίστηκαν ότι ο Τρότσκι επηρεάστηκε στη διατύπωση της Θεωρίας της Διαρκούς Επανάστασης από τις αντιλήψεις του Πάρβους και της Ρ.Λούξεμπουργκ. Ο ίδιος απέρριψε με σαφή επιχειρήματα τον ισχυρισμό. Δεν αποτελεί, όμως, από την άλλη μεριά, αστήριχτη εικασία να τονίσει κανείς ότι ο Τρότσκι επηρεάστηκε βαθιά, από τα πρώιμα χρόνια του ως Μαρξιστής, από το έργο του μεγάλου ιταλού Μαρξιστή και μελετητή του Χέγκελ, Αντόνιο Λαμπριόλα.
Η ρήξη από τον απολιθωμένο δογματισμό της Δεύτερης Διεθνούς απαιτούσε μια αποφασιστική στροφή στην υλιστική διαλεκτική. Σ’ αυτό το θεμελιακό επίπεδο της μεθόδου, παρόλες τις κατά καιρούς πολιτικές διαφορές, βρίσκεται ο βαθύτερος δεσμός ανάμεσα στον Τρότσκι και στον Λένιν, που θα τους φέρει πλάι-πλάι στην καθοδήγηση της Οκτωβριανής Επανάστασης, του σοβιετικού κράτους και της Κομμουνιστικής Διεθνούς.
Ο Λένιν διεξήγαγε τον πιο συστηματικό θεωρητικό αγώνα σε όλα τα πεδία, της πολιτικής οικονομίας, του ιστορικού υλισμού και προπαντός του διαλεκτικού υλισμού, για να προετοιμάσει την Επανάσταση. Πάλεψε τον ιστορικό υποκειμενισμό των ναρόντνικων, ανοίγοντας το δρόμο για μια υλιστική κατανόηση των κινητήριων δυνάμεων της Ρωσικής Επανάστασης. Πάλεψε τον οικονομισμό, για ένα «Κόμμα νέου τύπου» που θα αναπτύξει την επαναστατική συνείδηση στις μάζες, βασισμένο όχι στις προλήψεις τους, αλλά στα μεγαλύτερα επιτεύγματα της ανθρώπινης γνώσης. Πάλεψε τον υποκειμενικό ιδεαλισμό των εμπειριο-κριτικιστών και τον μηχανιστικό υλισμό του Πλεχάνοφ, αναπτύσσοντας ολόπλευρα την επιστημονική κοσμοθεωρία του Μαρξισμού. Στο κατώφλι της νέας εποχής, όταν το 1914 ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και χρεοκόπησε οικτρά η Δεύτερη Διεθνής, ο Λένιν προχώρησε στη ρήξη μαζί της και προετοιμάστηκε για τα νέα καθήκοντα πρώτα-πρώτα μεθοδολογικά –με μια νέα υλιστική ανάγνωση-ανατροπή της Λογικής του Χέγκελ.
Χωρίς τη μεθοδολογική-φιλοσοφική αυτή ετοιμασία θα ήταν αδύνατη η στρατηγική στροφή του Λένιν, και του Μπολσεβίκικου Κόμματος, στις Θέσεις του Απρίλη 1917, με τις οποίες υιοθετήθηκε η στρατηγική της Διαρκούς Επανάστασης του Τρότσκι. Και χωρίς τις Θέσεις του Απρίλη δεν θα υπήρχε ο Οκτώβρης.
Διαλεκτικός υλισμός, θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης, Μπολσεβίκικο Κόμμα συντέθηκαν σε ένα νέο πανίσχυρο Όλο το 1917, που έκανε δυνατή την ένοπλη εξέγερση και τη νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης. Η νέα Σύνθεση εκφράστηκε στο επίπεδο της ηγεσίας, με τι Θέσεις του Απρίλη του Λένιν και την προσχώρηση του Τρότσκι στους Μπολσεβίκους.
Αυτή η Σύνθεση, αυτό το Όλο –το θεωρητικό θεμέλιο της Οκτωβριανής Επανάστασης– έγινε ο πρώτος ιδεολογικός στόχος της ανερχόμενης γραφειοκρατίας και της θερμιδοριανής αντίδρασης στη δεκαετία του 1920.
Η γραφειοκρατία, με πολιτικό εκπρόσωπό της στην ηγεσία του Κόμματος τον Στάλιν, εξαπόλυσε το φθινόπωρο του 1924, τη χρονιά του θανάτου του Λένιν, μια χωρίς προηγούμενο επίθεση ενάντια στον Τρότσκι και τη θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης. Διαστρεβλώνοντας τη θεωρία και τις ξεπερασμένες πολιτικές διαφορές ανάμεσα στον Λένιν και τον Τρότσκι στην προεπαναστατική περίοδο, οι σταλινικοί χάλκεψαν το σκιάχτρο του «τροτσκισμού» για να το αντιπαραθέσουν στον υποτιθέμενο δικό τους «ορθόδοξο» Λενινισμό.
Ο Τρότσκι, ιδιαίτερα σ’ αυτό το βιβλίο, κονιορτοποιεί τα επιχειρήματά τους. Δείχνει πώς αναδύθηκαν οι διαφορές στα προεπαναστατικά χρόνια, ποιές ήταν πραγματικά, και πώς λύθηκαν μέσα στην ίδια την Επανάσταση. Μετά το 1917, στην πρώτη επαναστατική περίοδο, η υιοθέτηση της θεωρίας της Διαρκούς Επανάστασης από τους μπολσεβίκους και το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα, υπογραμμίζεται κι από το γεγονός ότι η Κομμουνιστική Διεθνής ξανατύπωσε το 1921 τη μπροσούρα «Αποτελέσματα και Προοπτικές», που έγραψε ο Τρότσκι το 1904-1906 κι όπου πρωτοδιατύπωσε τη Θεωρία του.
Όπως αναλύει ο Τρότσκι, οι επίγονοι του Λένιν και η νέα αριστοκρατία που εκπροσωπούσαν, στην πάλη τους ενάντια στη θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης, προχώρησαν στην πιο βαθιά ρήξη με το Μαρξισμό, στη ριζική διαστρέβλωση όλων των πλευρών της επαναστατικής κοσμοθεωρίας.
«Η πάλη που άρχισε με μια τεχνητή αναβίωση ιστορικών αναμνήσεων και την παραποίηση του μακρινού παρελθόντος, οδήγησε στην πλήρη μετατροπή της κοσμοθεωρίας του κυρίαρχου στρώματος της Επανάστασης. Έχουμε ήδη επανειλημμένα εξηγήσει ότι αυτή η επανεκτίμηση των αξιών πραγματοποιήθηκε κάτω από την επίδραση των κοινωνικών αναγκών της σοβιετικής γραφειοκρατίας, που γινόταν όλο και πιο συντηρητική, πάλευε για μια εθνική τάξη πραγμάτων και απαιτούσε η Επανάσταση, που ήδη είχε επιτευχθεί και που εξασφάλιζε προνομιούχες θέσεις για τη γραφειοκρατία, να θεωρηθεί τώρα αρκετή για το ειρηνικό χτίσιμο του σοσιαλισμού», (Λεόν Τρότσκι: Διαρκής Επανάσταση, σελ. 17).
Η «θεωρία» του «σοσιαλισμού σε μια μόνη χώρα» έγινε το κεντρικό κι απαραβίαστο δόγμα του σταλινισμού, όσα δεξιά κι «αριστερά» ζιγκ-ζαγκ κι αν έκανε εξήμισι περίπου δεκαετίες τώρα. Στην πραγματικότητα δεν ήταν παρά η ιδεολογική εκλογίκευση της προνομιούχας-παρασιτικής θέσης που είχε αποκτήσει η γραφειοκρατία στη σοβιετική κοινωνία και την οποία υπεράσπιζε σε βάρος των συμφερόντων της εργατικής τάξης και της παγκόσμιας επανάστασης.
Με αυτή τη «θεωρία» καθοδηγήθηκε η πράξη της γραφειοκρατικής στρέβλωσης της σοβιετικής οικονομίας και κοινωνίας και η πράξη αλλεπάλληλων προδοσιών σε βάρος της παγκόσμιας επανάστασης.
Σήμερα, η οξύτατη κρίση στην ΕΣΣΔ που έκανε αναγκαία και ζωτική τη στροφή στην επαναστατική ανασυγκρότηση (περεστρόικα) αποδεικνύει δραματικά τη χρεοκοπία του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού σε μια μόνη χώρα». Οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές και οι θεωρητικοί της περεστρόικα στην ΕΣΣΔ ήταν υποχρεωμένοι να απορρίψουν έναν-έναν μια σειρά σταλινικούς μύθους που απορρέουν λογικά από τη θεωρία του σοσιαλισμού σε μια μόνη χώρα: το μύθο ότι δεν υπάρχουν αντιφάσεις, και μάλιστα ανταγωνιστικές, στην ΕΣΣΔ, ότι δεν υπάρχει εκεί σύγκρουση παραγωγικών δυνάμεων – παραγωγικών σχέσεων, ή ανάγκη επαναστατικών αλλαγών, κλπ.
Οι ρήξεις αυτές δεν έχουν ακόμα ολοκληρωθεί με την πλήρη απόρριψη του κεντρικού σταλινικού δόγματος για το «σοσιαλισμό σε μια μόνη χώρα». Ζωτική γι’ αυτή την απόρριψη είναι η διερεύνηση των ιστορικών και μεθοδολογικών ριζών του σταλινισμού –μια διερεύνηση που απαιτεί την επανεξέταση κι ανάπτυξη της θεωρίας της Διαρκούς Επανάστασης, της μόνης θεωρίας που με συνέπεια και μέχρι τέλους αντι-παρατάσσεται στη θεωρία του σοσιαλισμού σε μια μόνη χώρα.
Αυτό το ιδεολογικό άλμα σήμερα είναι τόσο ζωτικό για την αναγέννηση του Οκτώβρη με την περεστρόικα όσο ζωτική ήταν η Θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης για τον Οκτώβρη του 1917. Μια αποφασιστική ρήξη με όλα τα μεταφυσικά σκουπίδια που συσσώρευσαν δεκαετίες σταλινισμού, ρεφορμισμού και ρεβιζιονισμού απαιτείται να γίνει μέσα στο επαναστατικό κίνημα στην ΕΣΣΔ και διεθνώς.
Για να γίνει η περεστρόικα αμετάκλητη πρέπει η επανάσταση να γίνει διαρκής. Να βαθύνει η Πολιτική Επανάσταση στην ΕΣΣΔ μέχρι την πλήρη συντριβή της γραφειοκρατικής κάστας και να επεκταθεί η σοσιαλιστική επανάσταση παγκόσμια.
Η θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης, είχε την αφετηρία της στη Ρωσία –όπως και η ίδια η παγκόσμια επανάσταση. Δεν είναι όμως μια «ρωσική» θεωρία ούτε μια ιδιόρρυθμη αίρεση. Είναι η επιστημονική θεωρία της παγκόσμιας επανάστασης, του χαρακτήρα, των εσωτερικών συνδέσεων, των μεθόδων της.
Είναι ο απαραίτητος οδηγός σε κάθε επαναστατικό κίνημα –στους μαχητές της περεστρόικα, στους εξεγερμένους στην κατεχόμενη Παλαιστίνη και στη Μπούρμα, στα κινήματα εθνικής απελευθέρωσης στις καταπιεσμένες χώρες, στο εργατικό κίνημα όλων των καπιταλιστικών χωρών, μαζί και της Ελλάδας. Είναι απαραίτητη πάνω απ’ όλα στα στελέχη της Διεθνούς Επιτροπής της Τέταρτης Διεθνούς, του Παγκόσμιου Κόμματος της Σοσιαλιστικής Επανάστασης.
Στο σημερινό προχωρημένο στάδιο της παγκόσμιας οικονομικής και πολιτικής κρίσης του ιμπεριαλισμού, το ιστορικό δίλημμα «Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα», μπορεί να συγκεκριμενοποιηθεί ως εξής: Διαρκής Επανάσταση ή βαρβαρότητα και πυρηνική καταστροφή;
Σ. Μ.
Σεπτέμβρης 1988
50στή Επέτειος της Ίδρυσης της Τέταρτης Διεθνούς