Η Διαρκής Επανάσταση
2. Η ΔΙΑΡΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ
ΕΝΑ «ΑΛΜΑ» ΤΟΥ ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΑΤΟΥ, ΑΛΛΑ
Η ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΚΑΤΩ
ΑΠΟ ΤΗΝ ΗΓΕΣΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΑΤΟΥ
Ο Ράντεκ γράφει:
«Το ουσιώδες χαρακτηριστικό που χωρίζει τον κύκλο των ιδεών που ονομάζονται θεωρία και τακτική (σημειώστε: και τακτική! –Λ.Τ.) της “διαρκούς επανάστασης” από τη λενινιστική θεωρία, βρίσκεται στο ανακάτεμα του σταδίου της αστικής επανάστασης με το στάδιο της σοσιαλιστικής επανάστασης».
Με τη βασική αυτή κατηγορία σχετίζονται, ή απορρέουν απ’ αυτήν, άλλες, όχι λιγότερο βαριές κατηγορίες: Ο Τρότσκι δεν καταλάβαινε «ότι, μέσα στις συνθήκες της Ρωσίας, μια σοσιαλιστική επανάσταση που δεν θα είχε βγει από τη δημοκρατική επανάσταση δεν θα ήταν καθόλου δυνατή», και είναι γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο που «πήδηξε πάνω από το στάδιο της δημοκρατικής δικτατορίας». Ο Τρότσκι «αρνιόταν» το ρόλο της αγροτιάς και σ’ αυτό οι απόψεις του ήταν «κοινές με τις απόψεις των μενσεβίκων». Όπως το έχω κιόλας πει, όλα αυτά έπρεπε να χρησιμέψουν για να αποδείξει μ’ έναν έμμεσο τρόπο, τη λαθεμένη θέση μου στα θεμελιώδη ζητήματα της Κινέζικης Επανάστασης.
Από μια τυπική φιλολογική άποψη, ο Ράντεκ μπορεί, βέβαια, να αναφέρεται, από καιρό σε καιρό, στον Λένιν. Κι αυτό ακριβώς κάνει. Ο καθένας έχει «στο χέρι» αυτό το κομμάτι από τα αποσπάσματα. Αλλά, όπως θα αποδείξω πιο κάτω, αυτοί οι ισχυρισμοί του Λένιν σχετικά με μένα είχαν έναν επεισοδιακό χαρακτήρα και ήταν λαθεμένοι, δηλαδή, με καμιά έννοια δεν χαρακτήριζαν τις πραγματικές θέσεις μου, ακόμα και το 1905. Στα κείμενα του ίδιου του Λένιν υπάρχουν εντελώς διαφορετικές, διαμετρικά αντίθετες και πολύ πιο θεμελιωμένες παρατηρήσεις για τη στάση μου στα θεμελιώδη ζητήματα της επανάστασης. Ο Ράντεκ δεν έχει ούτε καν δοκιμάσει να ενοποιήσει τις διάφορες και άμεσα αντιφατικές παρατηρήσεις του Λένιν και να φωτίσει τις αντιφάσεις αυτές στην πολεμική, συγκρίνοντάς τις με τις πραγματικές απόψεις μου[1].
Το 1906, ο Λένιν δημοσίευσε ένα άρθρο του Κάουτσκι πάνω στις κινητήρες δυνάμεις της ρωσικής επανάστασης, προλογίζοντάς το. Χωρίς να ξέρω τίποτε γι’ αυτό, μετάφρασα κι εγώ στη φυλακή το ίδιο άρθρο, και, με μια εισαγωγή, το περιέλαβα στο βιβλίο μου Για την Υπεράσπιση του Κόμματος. Και ο Λένιν και εγώ εκφράσαμε την πλήρη συμφωνία μας με την ανάλυση του Κάουτσκι. Στο ερώτημα του Πλεχάνοφ, αν η επανάστασή μας είναι αστική ή σοσιαλιστική, ο Κάουτσκι απαντούσε ότι δεν είναι πια αστική, αλλά κι ότι δεν είναι ακόμα σοσιαλιστική, ότι, δηλαδή, αντιπροσώπευε τη μεταβατική μορφή από τη μια στην άλλη. Σε σχέση μ’ αυτό ο Λένιν έγραφε στον πρόλογό του:
«Η επανάστασή μας, στα γενικά χαρακτηριστικά της, είναι αστική ή σοσιαλιστική επανάσταση; Αυτό είναι το παλιό σχήμα, λέει ο Κάουτσκι. Δεν είναι έτσι που πρέπει να μπει το ερώτημα, δεν είναι αυτός ο μαρξιστικός τρόπος. Η ρωσική επανάσταση δεν είναι αστική γιατί η μπουρζουαζία δεν είναι μια από τις κινητήρες δυνάμεις του σημερινού επαναστατικού κινήματος στη Ρωσία. Αλλά η επανάσταση στη Ρωσία δεν είναι ούτε σοσιαλιστική», (Ν.Λένιν: «Άπαντα», τόμ. VIII, σελ. 82)[2].
Κι όμως θα μπορούσε κανείς να βρει πολλά αποσπάσματα στα γραφτά του Λένιν, γραμμένα πριν και μετά από αυτόν τον πρόλογο, όπου προσδιορίζει μ’ έναν κατηγορηματικό τρόπο τη ρωσική επανάσταση σαν αστική επανάσταση. Είναι αυτό μια αντίφαση; Αν πλησιάζει κανείς τον Λένιν με τις μέθοδες των σημερινών επικριτών του «τροτσκισμού», θα βρει εύκολα στα γραφτά του δεκάδες και εκατοντάδες τέτοιες αντιφάσεις, που ένας σοβαρός και ευσυνείδητος αναγνώστης θα εξηγήσει με τη διαφορετική προσέγγιση στο ζήτημα σε διαφορετικές στιγμές, κι αυτό δεν παραβιάζει καθόλου τη θεμελιώδη ενότητα της αντίληψης του Λένιν.
Από την άλλη μεριά, εγώ ποτέ δεν έχω αρνηθεί τον αστικό χαρακτήρα της επανάστασης από την άποψη των άμεσων ιστορικών της καθηκόντων. Τον έχω αρνηθεί μονάχα από την άποψη των κινητήριων δυνάμεών της και των προοπτικών της. Να πώς αρχίζει το κύριο έργο μου εκείνης της εποχής (1905-1906) πάνω στη διαρκή επανάσταση.
«Η Ρωσική Επανάσταση ήταν απροσδόκητη για όλους εκτός από τους Σοσιαλ-δημοκράτες. Ο μαρξισμός είχε από πολύ καιρό προβλέψει το αναπόφευκτο της Ρωσικής Επανάστασης, που έπρεπε να ξεσπάσει σαν αποτέλεσμα της σύγκρουσης ανάμεσα στην καπιταλιστική ανάπτυξη, από τη μια μεριά, και τις δυνάμεις του απολιθωμένου απολυταρχισμού, από την άλλη... Χαρακτηρίζοντάς την αστική επανάσταση, ο μαρξισμός έδειχνε μ’ αυτό ότι τα άμεσα αντικειμενικά καθήκοντα της επανάστασης συνίστανται στη δημιουργία “κανονικών συνθηκών για την εξέλιξη της αστικής κοινωνίας συνολικά”. Ο μαρξισμός αποδείχτηκε σωστός, αυτό δεν χρειάζεται πια ούτε συζήτηση, ούτε απόδειξη. Ένα εντελώς διαφορετικό καθήκον τίθεται σήμερα στους μαρξιστές: να προσδιορίσουν τις “δυνατότητες” της αναπτυσσόμενης επανάστασης μέσα από την ανάλυση του εσωτερικού μηχανισμού της... Η Ρωσική Επανάσταση έχει ένα χαρακτήρα εντελώς ιδιαίτερο, που είναι το αποτέλεσμα της ιδιαίτερης τάσης της συνολικής ιστορικής και κοινωνικής εξέλιξής μας, και που, με τη σειρά του αποκαλύπτει μπροστά μας ολότελα καινούριες ιστορικές προοπτικές», (Λ.Τρότσκι: Η Επανάστασή μας, 1906, Άρθρο «Αποτελέσματα και Προοπτικές», σελ. 224, αγγλική έκδοση, σελ. 168).
«Ο γενικός κοινωνιολογικός προσδιορισμός –αστική επανάσταση– δεν λύνει καθόλου τα πολιτικά και τακτικά προβλήματα, τις αντιφάσεις και τις δυσκολίες που ξερνάει ο μηχανισμός μιας δοσμένης αστικής επανάστασης», (Λ. Τρότσκι: Η Επανάστασή μας, κλπ., σελ. 249, αγγλική έκδοση, σελ. 199).
Έτσι, δεν αρνιόμουνα τον αστικό χαρακτήρα της επερχόμενης επανάστασης και δεν μπέρδευα τη δημοκρατία με το σοσιαλισμό. Αλλά επιχειρούσα να αποδείξω ότι η ταξική διαλεκτική της αστικής επανάστασης στη χώρα μας πήγαινε να φέρει στην εξουσία το προλεταριάτο, και ότι, χωρίς τη δικτατορία του, δεν θα μπορούσαν να εκπληρωθούν ούτε και τα δημοκρατικά καθήκοντα.
Στο ίδιο άρθρο (1905-1906) γράφω:
«Το προλεταριάτο αυξάνει και δυναμώνει στο βαθμό που αναπτύσσεται ο καπιταλισμός. Μ’ αυτή την έννοια, η ανάπτυξη του καπιταλισμού είναι και η ανάπτυξη του προλεταριάτου προς τη δικτατορία. Αλλά η ημέρα και η ώρα που η εξουσία θα περάσει στα χέρια της εργατικής τάξης εξαρτάται άμεσα όχι από το επίπεδο που έχουν φτάσει οι παραγωγικές δυνάμεις, αλλά από τις σχέσεις της ταξικής πάλης, τη διεθνή κατάσταση και, τελικά, από ολόκληρη μια σειρά υποκειμενικούς παράγοντες: την παράδοση, την πρωτοβουλία, την ετοιμότητα των εργατών για τη μάχη.
Είναι δυνατόν οι εργάτες να φτάσουν στην εξουσία σε μια οικονομικά καθυστερημένη χώρα πριν να φτάσουν σε μια αναπτυγμένη χώρα... Το να φανταζόμαστε ότι η δικτατορία του προλεταριάτου εξαρτάται, κατά κάποιον τρόπο, από την τεχνική ανάπτυξη και τους πόρους μιας χώρας είναι μια προκατάληψη του “οικονομικού” υλισμού, απλουστευμένου μέχρι το σημείο του παράλογου. Αυτή η άποψη δεν έχει τίποτε το κοινό με τον μαρξισμό.
Κατά τη γνώμη μας, η Ρωσική Επανάσταση θα δημιουργήσει τέτοιες συνθήκες που η εξουσία πρέπει να περάσει στα χέρια των εργατών –και στην περίπτωση νίκης της επανάστασης, θα περάσει– πριν οι πολιτικάντηδες του αστικού φιλελευθερισμού έχουν την ευκαιρία να επιδείξουν όλη την ικανότητά τους να κυβερνάνε», (Λ.Τρότσκι: Η Επανάστασή μας, κλπ., σελ. 245, αγγλική έκδοση 194-195).
Αυτές οι γραμμές περιέχουν μια πολεμική ενάντια στον αγοραίο αυτό «μαρξισμό» που όχι μόνο κυριάρχησε στα 1905-1906, αλλά και έδωσε τον τόνο στη Συνδιάσκεψη των Μπολσεβίκων, το Μάρτη του 1917, πριν την άφιξη του Λένιν, και που βρήκε την πιο χοντροκομμένη έκφρασή του στην ομιλία του Ρίκοφ στη Συνδιάσκεψη του Απρίλη. Ο ψευτομαρξισμός αυτός, που δεν είναι παρά η «κοινή λογική» του φιλισταίου, η διαβρωμένη από σχολαστικισμό, αποτέλεσε την «επιστημονική» βάση της ομιλίας του Κούουζινεν και πάρα πολλών άλλων, στο Έκτο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Κι όλα αυτά, δέκα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση!
Μια και δεν έχω τη δυνατότητα να εκθέσω εδώ όλες τις ιδέες του «Αποτελέσματα και Προοπτικές», θα παραθέσω ένα ακόμα συνοπτικό απόσπασμα από το άρθρο μου στην εφημερίδα «Νατσάλο» (1905):
«Η φιλελεύθερη μπουρζουαζία μας προβάλλει σαν μια αντεπαναστατική δύναμη πριν ακόμα φτάσουμε στο αποκορύφωμα της επανάστασης. Σε κάθε κρίσιμη στιγμή, οι διανοούμενοι δημοκράτες μας δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να αποκαλύπτουν την αδυναμία τους. Η αγροτιά στο σύνολό της εκπροσωπεί μια στοιχειακή δύναμη σε εξέγερση. Μπορεί να μπει στην υπηρεσία της επανάστασης μόνο από μια δύναμη που θα πάρει την κρατική εξουσία στα χέρια της. Η πρωτοποριακή θέση της εργατικής τάξης στην επανάσταση, η άμεση σύνδεση που εγκαθιδρύεται ανάμεσα σ’ αυτήν και την επαναστατική ύπαιθρο, η ελκτική δύναμη με την οποία φέρνει το στρατό κάτω από την επιρροή της –όλα αυτά την ωθούν αναπόφευκτα στην εξουσία. Πλήρη νίκη της επανάστασης σημαίνει νίκη του προλεταριάτου. Αυτό, με τη σειρά του, σημαίνει τον παραπέρα αδιάκοπο χαρακτήρα της επανάστασης», (Λ. Τρότσκι: Η Επανάστασή μας, κλπ., σελ. 172).
Κατά συνέπεια, η προοπτική της δικτατορίας του προλεταριάτου βγαίνει εδώ ακριβώς από την αστικο-δημοκρατική επανάσταση, αντίθετα απ’ όλα αυτά που γράφει ο Ράντεκ. Είναι γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο που η επανάσταση αποκαλείται διαρκής (αδιάκοπη). Αλλά η δικτατορία του προλεταριάτου δεν έρχεται, όπως λέει ο Ράντεκ, μετά την ολοκλήρωση της δημοκρατικής επανάστασης. Αν ήταν έτσι, απλούστατα, θα ήταν αδύνατη στη Ρωσία, γιατί, σε μια καθυστερημένη χώρα, το αριθμητικά αδύνατο προλεταριάτο δεν θα είχε καμιά δυνατότητα να φτάσει στην εξουσία αν οι διεκδικήσεις της αγροτιάς είχαν ικανοποιηθεί στο προηγούμενο στάδιο. Όχι, η δικτατορία του προλεταριάτου φαινόταν δυνατή κι ακόμα αναπόφευκτη στη βάση της αστικής επανάστασης, ακριβώς γιατί δεν υπήρχε άλλη δύναμη και άλλος τρόπος για να εκπληρωθούν τα καθήκοντα της αγροτικής επανάστασης. Αλλά αυτό ακριβώς ανοίγει την προοπτική της μετεξέλιξης της δημοκρατικής επανάστασης σε σοσιαλιστική επανάσταση.
«Και μόνο το γεγονός της εισόδου των εκπροσώπων του προλεταριάτου στην κυβέρνηση, όχι σαν ανίσχυροι όμηροι, αλλά σαν η ηγετική δύναμη, καταστρέφει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο μίνιμουμ και το μάξιμουμ πρόγραμμα, με άλλα λόγια, βάζει τον κολεχτιβισμό στην ημερήσια διάταξη. Το σημείο όπου το προλεταριάτο θα αναχαιτιστεί στην προέλασή του προς σ’ αυτήν την κατεύθυνση εξαρτάται από το συσχετισμό των δυνάμεων, και καθόλου από τις αρχικές προθέσεις του κόμματος του προλεταριάτου.
Είναι γι’ αυτόν το λόγο που εδώ δεν μπορεί να τεθεί ζήτημα κανενός είδους ειδικής μορφής προλεταριακής δικτατορίας μέσα στην αστική επανάσταση, δημοκρατικής δικτατορίας του προλεταριάτου (ή δικτατορίας του προλεταριάτου και της αγροτιάς). Η εργατική τάξη δεν μπορεί να διατηρήσει το δημοκρατικό χαρακτήρα της δικτατορίας της χωρίς να ξεπεράσει τα όρια του δημοκρατικού της προγράμματος...
Το προλεταριάτο, από τη στιγμή που θα πάρει την εξουσία, θα παλέψει γι’ αυτήν μέχρι το τέλος. Ενώ ένα από τα όπλα σ’ αυτή την πάλη, για τη διατήρηση και τη σταθεροποίηση της εξουσίας, θα είναι η αγκιτάτσια και η οργάνωση, ιδιαίτερα στην ύπαιθρο, ένα άλλο όπλο θα είναι μια πολιτική κολεχτιβοποίησης. Ο κολεχτιβισμός δεν θα είναι απλά μια αναπόφευκτη διέξοδος από τη θέση που θα βρεθεί το κόμμα που θα έχει την εξουσία, αλλά και θα γίνει ένα μέσον για την διατήρηση αυτής της θέσης με την υποστήριξη του προλεταριάτου», (Λ.Τρότσκι: «Αποτελέσματα και Προοπτικές», σελ. 258, αγγλική έκδοση, σελ. 212).
Ας πάμε πιο κάτω:
«Έχουμε ένα κλασικό παράδειγμα μιας επανάστασης (έγραφα το 1908 ενάντια στον μενσεβίκο Τσερεβανίν) όπου οι συνθήκες για την κυριαρχία της καπιταλιστικής μπουρζουαζίας είχαν προετοιμαστεί από την τρομοκρατική δικτατορία των νικηφόρων ξεβράκωτων. Αυτό έγινε σε μια εποχή όπου η μεγάλη μάζα του πληθυσμού των πόλεων αποτελούνταν από τη βιοτεχνική και εμπορική μικρο-μπουρζουαζία. Αυτή ακολουθούσε την ηγεσία των γιακομπίνων. Η μεγάλη μάζα του πληθυσμού των πόλεων στη Ρωσία αποτελείται σήμερα από το βιομηχανικό προλεταριάτο. Αυτή η αναλογία και μόνο δείχνει τη δυνατότητα μιας τέτοιας ιστορικής κατάστασης όπου η νίκη της “αστικής” επανάστασης θα επιδειχτεί δυνατή μόνο διαμέσου της κατάκτησης της επαναστατικής εξουσίας από το προλεταριάτο. Γι’ αυτό η επανάσταση θα πάψει να είναι αστική; Και ναι και όχι. Αυτό δεν εξαρτάται από τυπικούς ορισμούς, αλλά από την κατοπινή εξέλιξη των γεγονότων. Αν το προλεταριάτο ανατραπεί από μια συμμαχία των αστικών τάξεων, και ανάμεσά τους περιλαμβάνεται και η αγροτιά που το ίδιο θα έχει απελευθερώσει, τότε η επανάσταση θα διατηρήσει τον περιορισμένο αστικό χαρακτήρα της. Αν, όμως, το προλεταριάτο αποδειχτεί ικανό και μπορέσει να κινητοποιήσει όλα τα μέσα της πολιτικής κυριαρχίας του για να σπάσει τα εθνικά πλαίσια της ρωσικής επανάστασης, τότε η τελευταία θα μπορούσε να γίνει ο πρόλογος του παγκόσμιου σοσιαλιστικού κατακλυσμού. Το ερώτημα: μέχρι ποιο στάδιο θα φτάσει η Ρωσική Επανάσταση, επιδέχεται, φυσικά, μόνο μια υπό όρους απάντηση. Μόνο ένα πράγμα είναι απόλυτα και αναμφίβολα σωστό: ο απλός χαρακτηρισμός της ρωσικής επανάστασης σαν αστικής επανάστασης, δεν λέει τίποτε για το είδος της εσωτερικής ανάπτυξής της και δεν σημαίνει καθόλου ότι το προλεταριάτο οφείλει να προσαρμόσει την τακτική του στη διαχείριση της αστικής δημοκρατίας, σαν τον μοναδικό νόμιμο διεκδικητή της κρατικής εξουσίας». (Λ.Τρότσκι: Το 1905, σελ. 263).
Στο ίδιο άρθρο έγραφα:
«Η επανάστασή μας, που είναι μια αστική επανάσταση σ’ ότι αφορά τα άμεσα καθήκοντα που την γέννησαν, δεν γνωρίζει, λόγω της εξαιρετικής ταξικής διαφοροποίησης του βιομηχανικού πληθυσμού, καμιά αστική τάξη ικανή να τεθεί επικεφαλής των λαϊκών μαζών συνδυάζοντας το δικό της κοινωνικό βάρος και την πολιτική της εμπειρία με την επαναστατική ενεργητικότητά τους. Οι καταπιεσμένες εργατικές και αγροτικές μάζες, στηριγμένες στα δικά τους μόνο μέσα, πρέπει να αναλάβουν οι ίδιες να δημιουργήσουν στο σκληρό σχολειό των ανελέητων συγκρούσεων και των σκληρών ηττών, τους αναγκαίους πολιτικούς και οργανωτικούς όρους για το θρίαμβό τους. Κανείς άλλος δρόμος δεν ανοίγεται μπροστά τους», (Λ.Τρότσκι: Το 1905, σελ. 267-268).
Πρέπει να παραθέσω ένα ακόμα απόσπασμα από το «Αποτελέσματα και Προοπτικές», που αφορά το σημείο που δέχεται την πιο βίαιη επίθεση –την αγροτιά. Σ’ ένα ειδικό κεφάλαιο: «Το Προλεταριάτο στην Εξουσία και η Αγροτιά», έγραφα τα εξής:
«Για να σταθεροποιήσει την εξουσία του, το προλεταριάτο, δεν μπορεί παρά να απλώσει τη βάση της επανάστασης. Πολλά τμήματα των εργαζομένων μαζών, προπαντός στην ύπαιθρο, θα συρθούν στην επανάσταση και θα οργανωθούν πολιτικά μόνο όταν η πρωτοπορία της επανάστασης, το προλεταριάτο των πόλεων, θα έχει πάρει στα χέρια της το τιμόνι του κράτους. Η επαναστατική αγκιτάτσια και οργάνωση θα γίνονται τότε με τα μέσα του κράτους. Η ίδια η νομοθετική εξουσία θα γίνει ένα ισχυρό όπλο για την επαναστατικοποίηση των μαζών...
Η τύχη των πιο στοιχειωδών επαναστατικών συμφερόντων της αγροτιάς –ακόμα η τύχη συνολικά της αγροτιάς, ως τάξη, είναι έτσι δεμένη με την τύχη της επανάστασης, δηλαδή με την τύχη του προλεταριάτου.
Το προλεταριάτο στην εξουσία θα εμφανιστεί στην αγροτιά ως η τάξη που την έχει απελευθερώσει. Η κυριαρχία του προλεταριάτου δεν θα φέρει μονάχα τη δημοκρατική ισότητα, την ελεύθερη αυτοδιοίκηση, το ρίξιμο των φορολογικών βαρών στις πλάτες των πλουσίων τάξεων, τη διάλυση του τακτικού στρατού στον ένοπλο λαό, την κατάργηση της υποχρεωτικής δεκάτης στην Εκκλησία, αλλά και την αναγνώριση όλων των επαναστατικών αλλαγών (απαλλοτριώσεων) στις σχέσεις γαιοκτησίας που θα πραγματοποιούν οι αγρότες. Το προλεταριάτο θα κάνει αυτές τις αλλαγές αφετηρία του για τα κατοπινά μέτρα του κράτους στην αγροτική οικονομία. Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες, η ρώσικη αγροτιά, στην πρώτη και πιο δύσκολη περίοδο της επανάστασης, θα έχει συμφέρον να διατηρηθεί ένα προλεταριακό καθεστώς (“εργατική δημοκρατία”) οπωσδήποτε όχι λιγότερο από ό,τι συνέφερε τη γαλλική αγροτιά η διατήρηση του στρατιωτικού καθεστώτος του Ναπολέοντα Βοναπάρτη, που εγγυούνταν στους νέους ιδιοκτήτες το απαραβίαστο της γης τους, με τη δύναμη της ξιφολόγχης του...
Αλλά δεν είναι δυνατό η αγροτιά να παραμερίσει το προλεταριάτο και να πάρει τη θέση του; Αυτό είναι αδύνατο. Ολόκληρη η ιστορική εμπειρία απορρίπτει αυτή την πιθανότητα. Η ιστορική εμπειρία αποδείχνει ότι η αγροτιά είναι απόλυτα ανίκανη να παίξει έναν ανεξάρτητο πολιτικό ρόλο», (Λ.Τρότσκι: «Αποτελέσματα και Προοπτικές», σελ. 251, αγγλική έκδοση, σελ. 202-204).
Όλα αυτά δεν έχουν γραφεί το 1929, ούτε καν το 1924, αλλά το 1905. Εκείνο που θα ήθελα να ξέρω, μοιάζουν αυτά με «υποτίμηση της αγροτιάς»; Πού μπορεί να βρει κανείς το «άλμα πάνω» από το αγροτικό πρόβλημα; Δεν είναι καιρός, φίλοι μου, να υπάρξει κάποια εντιμότητα;
Αλλά ας δούμε καλύτερα την «εντιμότητα» του Στάλιν σ’ αυτό το ζήτημα. Αναφερόμενος στα άρθρα που έγραψα στη Νέα Υόρκη το 1917 πάνω στην Επανάσταση του Φλεβάρη, και που συμπέφτουν στις βασικές τους γραμμές με τα άρθρα που συντάχτηκαν τότε από τον Λένιν στη Γενεύη, ο θεωρητικός αυτός της αντίδρασης μέσα στο Κόμμα έγραφε:
«Τα γράμματα του Τρότσκι “δεν μοιάζουν σε τίποτε” με τα γράμματα του Λένιν, ούτε στο πνεύμα, ούτε στα συμπεράσματα, γιατί αντανακλούν ολοκληρωτικά και ακέραια το αντιμπολσεβίκικο σύνθημα του Τρότσκι. “Όχι Τσάρο, αλλά μια κυβέρνηση εργατών”, ένα σύνθημα που σημαίνει: επανάσταση χωρίς την αγροτιά», (Ομιλία στην Κομματική Φράξια της Πανενωσιακής Κεντρικής Επιτροπής των Συνδικάτων στις 19 του Νοέμβρη 1924, αγγλική έκδοση, τόμ. VI, σελ. 349).
Αξιοσημείωτο είναι το βάθος αυτών των λέξεων για το «αντι-μπολσεβίκικο σύνθημα» (υποτίθεται του Τρότσκι): «Όχι Τσάρο –αλλά μια κυβέρνηση εργατών». Σύμφωνα με τον Στάλιν, το πραγματικά μπολσεβίκικο σύνθημα θα ήταν: «Όχι μια κυβέρνηση εργατών –αλλά έναν Τσάρο». Πιο κάτω θα ξαναγυρίσουμε στο υποτιθέμενο αυτό «σύνθημα» του Τρότσκι. Στο μεταξύ, ας αφήσουμε να μιλήσει ένας άλλος επίδοξος αστέρας της σύγχρονης σκέψης, που είναι ίσως λιγότερο αγράμματος, αλλά που έχει οριστικά απαρνηθεί κάθε θεωρητικό ενδοιασμό –μιλάω για τον Λουνατσάρσκι.
«Στα 1905, ο Λεβ Νταβίντοβιτς Τρότσκι έκλινε προς την ιδέα ότι το προλεταριάτο έπρεπε να παραμείνει απομονωμένο (!) και δεν έπρεπε να υποστηρίξει την μπουρζουαζία, γιατί αυτό δεν θα ήταν παρά οπορτουνισμός. Για το προλεταριάτο, όμως, μόνο του ήταν πολύ δύσκολο να πραγματοποιήσει την επανάσταση, γιατί δεν αποτελούσε παρά το 7 με 8% του πληθυσμού εκείνη την εποχή, και η νίκη δεν μπορούσε να κερδηθεί με τόσο λίγα στελέχη. Έτσι, ο Λεβ Νταβίντοβιτς αποφάσισε ότι το προλεταριάτο έπρεπε να διατηρήσει στη Ρωσία μια διαρκή επανάσταση, δηλαδή, να παλέψει για να πετύχει το μάξιμουμ των αποτελεσμάτων, μέχρι τη στιγμή που οι φλογερές σπίθες αυτής της πυρκαγιάς θα τίναζαν στον αέρα την παγκόσμια μπαρουταποθήκη», (Α.Λουνατσάρσκι, «Vlast Sovyetov» («Η Εξουσία των Σοβιέτ»), Νο 7, 1927, σελ. 10, «Για το Χαρακτηρισμό της Επανάστασης του Οκτώβρη»).
Το προλεταριάτο «έπρεπε να παραμείνει απομονωμένο» μέχρι τη στιγμή που οι φλογερές σπίθες θα τίναζαν στον αέρα τις μπαρουταποθήκες... Να σε τι εξαίρετο στυλ γράφουν ορισμένοι Επίτροποι του Λαού που δεν έχουν ακόμα «απομονωθεί», παρά την απειλούμενη θέση των δικών τους μικρών κεφαλιών[3]. Αλλά ας μην είμαστε πάρα πολύ αυστηροί απέναντι στον Λουνατσάρσκι: καθένας κάνει αυτό που μπορεί, και οι κακοφτιαγμένοι παραλογισμοί του δεν είναι, σε τελευταία ανάλυση, πιο παράλογοι από πολλών άλλων.
Αλλά πώς, «το προλεταριάτο έπρεπε να παραμείνει απομονωμένο», σύμφωνα με τον Τρότσκι; Ας παραθέσουμε πάνω σ’ αυτό το θέμα ένα κομμάτι από το φυλλάδιό μου ενάντια στον Στρούβε (1906). Με την ευκαιρία πρέπει να πούμε ότι εκείνη την εποχή, ο Λουνατσάρσκι μου φόρτωνε υπερβολικά εγκώμια για το ίδιο αυτό φυλλάδιο. Στο κεφάλαιο το αφιερωμένο στα Σοβιέτ των Αντιπροσώπων έγραφα ότι, ενώ τα αστικά κόμματα «μένανε εντελώς παράμερα», μακριά από τις αφυπνιζόμενες μάζες, «η πολιτική ζωή είχε συγκεντρωθεί γύρω από το εργατικό Σοβιέτ. Η στάση των μικροαστικών μαζών των πόλεων απέναντι στο Σοβιέτ (το 1905) ήταν έκδηλα φιλική αν και όχι πολύ συνειδητή. Όλοι οι καταπιεσμένοι και δυσαρεστημένοι έρχονταν να ζητήσουν την προστασία του. Η δημοτικότητα του Σοβιέτ απλωνόταν ακόμα κι έξω από την πόλη. Λάβαινε “αναφορές” από αδικημένους αγρότες, τού στελνόντουσαν οι αποφάσεις των αγροτικών συνελεύσεων και οι αντιπρόσωποι των αγροτικών κοινοτήτων έρχονταν σ’ αυτό. Εδώ, ακριβώς εδώ, είναι που είχαν συγκεντρωθεί η σκέψη και η συμπάθεια του έθνους, του πραγματικού έθνους και όχι του έθνους της πλαστής δημοκρατίας», (Λ.Τρότσκι: Η Επανάστασή μας κλπ., σελ. 199).
Έτσι, σ’ όλα αυτά τα αποσπάσματα, που ο αριθμός τους θα μπορούσε εύκολα να διπλασιαστεί ή να δεκαπλασιαστεί, η διαρκής επανάσταση παρουσιάζεται σαν μια επανάσταση που συγκεντρώνει τις καταπιεζόμενες μάζες των πόλεων και της υπαίθρου γύρω από το οργανωμένο σε σοβιέτ προλεταριάτο, σαν μια εθνική επανάσταση που ανεβάζει στην εξουσία το προλεταριάτο και με το ίδιο αυτό γεγονός ανοίγει τη δυνατότητα μιας μετεξέλιξης της δημοκρατικής επανάστασης σε σοσιαλιστική επανάσταση.
Η διαρκής επανάσταση δεν είναι ένα απομονωμένο άλμα του προλεταριάτου, αλλά αντίθετα, η ανοικοδόμηση ολόκληρου του έθνους κάτω από την ηγεσία του προλεταριάτου. Είναι μ’ αυτόν τον τρόπο που συνέλαβα και διερμήνευσα την προοπτική της διαρκούς επανάστασης, αρχίζοντας από το 1905.
Σ’ αυτό που αφορά τον Πάρβους[4] –που οι ιδέες του το 1905 για τη Ρωσική Επανάσταση ήταν πολύ κοντά με τις δικές μου, χωρίς, ωστόσο να ταυτίζονται πλήρως– ο Ράντεκ δεν έχει περισσότερο δίκιο όταν επαναλαμβάνει τη στερεότυπη φράση για το «άλμα» που έκανε ο Πάρβους από την τσαρική κυβέρνηση στη σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση. Ο Ράντεκ στην πραγματικότητα διαψεύδει τον εαυτό του, όταν, σ’ ένα άλλο απόσπασμα του άρθρου του, υποδείχνει, παρεκβατικά, αλλά με μεγάλη ακρίβεια, σε τι διαφέρανε πραγματικά οι ιδέες μου για την επανάσταση από τις ιδέες του Πάρβους. Ο Πάρβους δεν πίστευε πως μια Κυβέρνηση Εργατών στη Ρωσία μπορούσε να προχωρήσει προς την κατεύθυνση της σοσιαλιστικής επανάστασης, με άλλα λόγια, ότι μπορούσε να μετασχηματιστεί σε σοσιαλιστική δικτατορία στο προτσές της εκπλήρωσης των δημοκρατικών καθηκόντων. Όπως το δείχνει ένα απόσπασμα του 1905, στο οποίο ο ίδιος ο Ράντεκ αναφέρεται, ο Πάρβους περιόριζε τα καθήκοντα της κυβέρνησης εργατών στα δημοκρατικά καθήκοντα. Αλλά, σ’ αυτή την περίπτωση, πού βρίσκεται τότε το άλμα προς το σοσιαλισμό; Αυτό που είχε στο νου του ακόμα και τότε ο Πάρβους ήταν η εγκαθίδρυση ενός εργατικού καθεστώτος «αυστραλέζικου τύπου», σαν συνέπεια της επανάστασης. Και συνέχισε ακόμα και μετά την Επανάσταση του Οκτώβρη, να συγκρίνει τη Ρωσία με την Αυστραλία, όταν βρισκόταν πια από πολύ καιρό στην άκρα δεξιά του σοσιαλ-ρεφορμισμού. Ο Μπουχάριν ισχυρίστηκε, σε σχέση με αυτό, ότι ο Πάρβους είχε «επινοήσει» την Αυστραλία, εκ των υστέρων, για να καλύψει τους παλιούς του σκοπούς σ’ ότι αφορά τη διαρκή επανάσταση. Αλλά αυτό δεν είναι σωστό. Στα 1905, επίσης, ο Πάρβους έβλεπε στην κατάληψη της εξουσίας από το προλεταριάτο, το δρόμο προς τη δημοκρατία και όχι προς το σοσιαλισμό, με άλλα λόγια καθόριζε στο προλεταριάτο μονάχα το ρόλο που είχε πραγματικά παίξει η Ρωσία τους πρώτους οχτώ ή τους δέκα πρώτους μήνες της Οκτωβριανής Επανάστασης. Σαν μακρύτερη προοπτική, ο Πάρβους, ακόμα και τότε, υπόδειχνε την αυστραλέζικη δημοκρατία, δηλαδή, ένα καθεστώς στο οποίο το εργατικό κόμμα πράγματι κυβερνά χωρίς να εξουσιάζει, ικανοποιώντας τις ρεφορμιστικές απαιτήσεις του σαν συμπλήρωμα μόνο στο πρόγραμμα της μπουρζουαζίας. Από ειρωνεία της τύχης, η κύρια τάση του μπλοκ του Κέντρου και της Δεξιάς το 1923-1928 ήταν ακριβώς να τραβήξει τη δικτατορία του προλεταριάτου πιο κοντά σε μια εργατική δημοκρατία αυστραλέζικου τύπου, δηλαδή να πλησιάσει στην προοπτική του Πάρβους. Αυτό γίνεται πιο καθαρό αν θυμηθεί κανείς ότι είκοσι ή τριάντα χρόνια πριν, οι μικροαστοί ρώσοι «σοσιαλιστές» παρουσίαζαν πάντα την Αυστραλία στον ρωσικό Τύπο σαν μια χώρα εργατών και αγροτών, που, χωρισμένη από τον εξωτερικό κόσμο με υψηλούς τελωνειακούς δασμούς, ανάπτυσσε τη «σοσιαλιστική» νομοθεσία της, και, μ’ αυτόν τον τρόπο, οικοδομούσε το σοσιαλισμό σε μια μόνη χώρα. Ο Ράντεκ θα έκανε καλύτερα να υπογραμμίζει αυτή την πλευρά του ζητήματος, αντί να επαναλαμβάνει τα παραμύθια για το φανταστικό μου άλμα πάνω από τη δημοκρατία.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
————————
[1]. Θυμάμαι ότι είχα διακόψει τον Μπουχάριν, όταν, στην Όγδοη Σύνοδο της Ολομέλειας της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς, παράθετε τα ίδια αποσπάσματα μ’ αυτά που αναφέρονται σήμερα από τον Ράντεκ, λέγοντάς του: «Αλλά μπορεί κανείς να βρει στον Λένιν και αποσπάσματα ακριβώς αντίθετα απ’ αυτά». Ύστερα από έναν μικρό δισταγμό, ο Μπουχάριν απάντησε: «Το ξέρω, το ξέρω, αλλά παίρνω αυτά που με συμφέρουν κι όχι αυτά που συμφέρουν εσένα». Τέτοια είναι η πνευματική ευστροφία του θεωρητικού! –Λ.Τ.
[2]. Πρόλογος στην μπροσούρα του Κάουτσκι, «Οι Κινητήριες Δυνάμεις και οι Προοπτικές της Ρωσικής Επανάστασης», (Δεκέμβρης 1906, τόμ. 14ος, σελ. 233, Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή»).
[3]. Ο Τρότσκι κάνει εδώ ένα λογοπαίγνιο με τη λέξη «σπίθες» που χρησιμοποιεί ο Λουνατσάρσκι και που στα ρωσικά σημαίνει επίσης «μικρά κεφάλια» –(σ. τ. μ.).
[4]. Πρέπει να θυμηθούμε ότι εκείνη την εποχή ο Πάρβους ανήκε στην άκρα αριστερά του διεθνούς μαρξισμού –Λ.Τ.