Λεόν Τρότσκι

Η Διαρκής Επανάσταση

4. ΠΩΣ ΕΜΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΔΙΑΡΚΟΥΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

Κριτικάροντας τη θεωρία μας, ο Ράντεκ, όπως το έχουμε δει, προσθέτει και το «τακτική που απορρέει απ’ αυτήν». Αυτή είναι μια πάρα πολύ σημαντική προσθήκη. Η επίσημη σταλινική κριτική του «τροτσκισμού», πάνω σ’ αυτό το ζήτημα, περιορίστηκε συνετά στη θεωρία... Αυτό, όμως, δεν είναι αρκετό για τον Ράντεκ. Διεξάγει μια πάλη ενάντια σε μια συγκεκριμένη γραμμή τακτικής στην Κίνα (την μπολσεβίκικη γραμμή). Θέλει να δυσφημήσει αυτή τη γραμμή με τη θεωρία της διαρκούς επανάστασης. Μ’ αυτόν το σκοπό, του χρειάζεται να αποδείξει ή να ισχυριστεί ότι κάποιος άλλος έχει αποδείξει, ότι απ’ αυτή τη θεωρία απόρρεε μια λαθεμένη γραμμή τακτικής στο παρελθόν. Εδώ ο Ράντεκ παραπλανά άμεσα τους αναγνώστες του. Είναι δυνατό ο ίδιος να μην γνωρίζει την ιστορία της επανάστασης, στην οποία, άλλωστε, δεν πήρε άμεσα μέρος. Αλλά, απ’ ότι φαίνεται, δεν κάνει την παραμικρή προσπάθεια να εξετάσει το ζήτημα με βάση τα ντοκουμέντα. Κι όμως τα πιο σημαντικά απ’ αυτά περιέχονται στο Δεύτερο Τόμο των «Απάντων» μου. Μπορούν να ελεγχθούν από οποιονδήποτε που ξέρει να διαβάζει. Και, έτσι, ας πληροφορήσω τον Ράντεκ ότι, σ’ όλα σχεδόν τα στάδια της πρώτης επανάστασης, ήμουνα πέρα για πέρα σύμφωνος με τον Λένιν στην εκτίμηση των δυνάμεων της επανάστασης και των διαδοχικών καθηκόντων της. Κι αυτό, παρά το γεγονός ότι, ολόκληρο το 1905, έζησα παράνομα στη Ρωσία και ολόκληρο το 1906 στη φυλακή. Εδώ είμαι υποχρεωμένος να περιοριστώ στο μίνιμουμ των αποδείξεων και των ντοκουμέντων.

Σ’ ένα άρθρο, που γράφτηκε το Φλεβάρη και δημοσιεύτηκε το Μάρτη του 1905, δηλαδή δυο ή τρεις μήνες πριν το πρώτο Συνέδριο των Μπολσεβίκων (που πέρασε στην Ιστορία σαν το Τρίτο Συνέδριο του Κόμματος), έγραφα:

«Η λυσσασμένη πάλη ανάμεσα στον τσάρο και το λαό, πάλη που δεν γνωρίζει άλλη σκέψη εκτός από τη νίκη, το πανεθνικό ξεσήκωμα σαν το απόγειο αυτής της πάλης, η προσωρινή κυβέρνηση σαν το επαναστατικό αποκορύφωμα της νίκης του λαού πάνω στον προαιώνιο εχθρό του, ο αφοπλισμός της τσαρικής αντίδρασης και ο εξοπλισμός του λαού από την προσωρινή κυβέρνηση, η σύγκληση της Συντακτικής Συνέλευσης πάνω στη βάση της καθολικής, ίσης, άμεσης και μυστικής ψηφοφορίας –αυτά είναι τα στάδια της επανάστασης που χαράσσονται μ’ έναν αντικειμενικό τρόπο», (Λ.Τρότσκι: «Άπαντα», τόμ. 2, μέρ. Ι, σελ. 232).

Θα αρκούσε να συγκρίνει κανείς αυτές τις λέξεις με τις αποφάσεις του Συνεδρίου των Μπολσεβίκων, που συνήλθε το Μάη του 1905, για να αναγνωρίσει στη διατύπωση την πλήρη αλληλεγγύη μου με τους Μπολσεβίκους πάνω στα θεμελιώδη προβλήματα.

Κι όχι μόνο αυτό. Σε αρμονία μ’ αυτό το άρθρο, διατύπωσα στην Πετρούπολη τις θέσεις, σε συμφωνία με τον Κράσιν, για την προσωρινή κυβέρνηση, που δημοσιεύτηκαν παράνομα εκείνη την εποχή. Ο Κράσιν τις υπερασπίστηκε στο Συνέδριο των Μπολσεβίκων. Το πόσο πολύ τις ενέκρινε ο Λένιν το δείχνουν τα παρακάτω λόγια του:

«Συμμερίζομαι στο σύνολό τους τις απόψεις του συντρόφου Κράσιν. Είναι φυσικό, σαν συγγραφέας, η προσοχή μου να έχει τραβηχτεί από τον φιλολογικό τρόπο τοποθέτησης του ζητήματος. Ο σύντροφος Κράσιν πολύ σωστά υπογράμμισε τη σπουδαιότητα του σκοπού της πάλης, και σ’ αυτό είμαι πέρα για πέρα μαζί του. Δεν μπορεί κανείς να παλέψει αν δεν υπολογίζει στην κατάκτηση της θέσης για την οποία παλεύει», (Ν.Λένιν: «Άπαντα», τόμ. VI, σελ. 180)[1].

Το μεγαλύτερο μέρος της εκτεταμένης τροπολογίας του Κράσιν στην οποία παραπέμπω τον αναγνώστη, ενσωματώθηκε στην Απόφαση του Συνεδρίου. Μια σημείωση του Κράσιν που έχω στη διάθεσή μου, μαρτυράει ότι αυτή η τροπολογία γράφτηκε από μένα. Ο Κάμενεφ και ορισμένοι άλλοι γνωρίζουν καλά αυτό το επεισόδιο στην ιστορία του Κόμματος.

Το πρόβλημα της αγροτιάς, το πρόβλημα της προσέλκυσης της αγροτιάς στα εργατικά Σοβιέτ, του συντονισμού της δουλειάς με την Ένωση των Χωρικών, απασχολούσε κάθε μέρα και περισσότερο την προσοχή του Σοβιέτ της Πετρούπολης. Γνωρίζει άραγε ο Ράντεκ ότι ήμουν επιφορτισμένος με την ηγεσία αυτού του Σοβιέτ; Να μια διατύπωση από τις εκατοντάδες που έγραψα αυτή την εποχή πάνω στα καθήκοντα της τακτικής της επανάστασης.

«Το προλεταριάτο δημιουργεί “Σοβιέτ” σε κλίμακα πόλης, που κατευθύνουν τις μάχες των μαζών στις πόλεις και θέτει στην ημερήσια διάταξη τη συμμαχία στη μάχη με το στρατό και την αγροτιά» [«Νάτσαλο», Νο 4, 17 (30) Νοέμβρη 1905].

Ομολογώ ότι είναι ανιαρό κι ακόμα δυσάρεστο να παραθέτω αποσπάσματα για να αποδείξω ότι δεν μίλησα ποτέ για ένα «άλμα» από την απολυταρχία στο σοσιαλισμό. Ωστόσο, είμαι αναγκασμένος να το κάνω. Να, λόγου χάρη, τι έγραφα, το Φλεβάρη του 1906, για τα καθήκοντα της Συντακτικής Συνέλευσης, χωρίς, με κανέναν τρόπο, να την αντιπαραθέτω στα Σοβιέτ, όπως σπεύδει να κάνει σήμερα ο Ράντεκ, ακολουθώντας τον Στάλιν, σ’ ότι αφορά την Κίνα, για να σαρώσει όλα τα ίχνη του χθεσινού οπορτουνισμού με μια υπεραριστερή σκούπα.

«Ο απελευθερωμένος λαός θα συγκαλέσει τη Συντακτική Συνέλευση με τη δική του δύναμη. Τα καθήκοντά της θα είναι τεράστια. Η Συντακτική Συνέλευση θα πρέπει να ανοικοδομήσει το κράτος πάνω σε δημοκρατικές αρχές, με άλλα λόγια, πάνω στις αρχές της απόλυτης λαϊκής κυριαρχίας. Το καθήκον της θα είναι να οργανώσει μια λαϊκή πολιτοφυλακή, να πραγματοποιήσει μια τεράστια αγροτική μεταρρύθμιση, να καθιερώσει την 8ωρη εργάσιμη μέρα και τον προοδευτικό φόρο εισοδήματος», (Λ.Τρότσκι: «Άπαντα», τόμ. 2, μέρ. Ι, σελ. 349).

Και να τι έγραφα, το 1905, σ’ ένα φυλλάδιο αγκιτάτσιας ειδικά πάνω στο ζήτημα της «άμεσης» εισαγωγής του σοσιαλισμού:

«Είναι δυνατό να εισάγουμε στη Ρωσία άμεσα το σοσιαλισμό; Όχι, στην επαρχία μας υπάρχει πάρα πολύ άγνοια και έλλειψη συνείδησης. Ακόμα, υπάρχουν πολύ λίγοι πραγματικοί σοσιαλιστές ανάμεσα στους αγρότες. Πρέπει, πριν απ’ όλα, να ανατρέψουμε την απολυταρχία, που κρατάει τις λαϊκές ρίζες στο σκοτάδι. Πρέπει να απελευθερώσουμε τους φτωχούς της υπαίθρου από κάθε φορολογία. Πρέπει να εισαγάγουμε τη βαθμιαία προοδευτική φορολογία εισοδήματος, την υποχρεωτική καθολική εκπαίδευση. Πρέπει, τέλος, να συγχωνεύσουμε το προλεταριάτο και το μισο-προλεταριάτο της υπαίθρου με το προλεταριάτο των πόλεων σ’ ένα και μόνο σοσιαλδημοκρατικό στρατό. Μόνος ένας τέτοιος στρατός μπορεί να πραγματοποιήσει τη μεγάλη σοσιαλιστική επανάσταση», (Λ.Τρότσκι: «Άπαντα», τόμ. 2, μέρ. Ι, σελ. 228).

Βλέπει, λοιπόν, κανείς ότι διαφοροποιούσα κάπως το δημοκρατικό στάδιο από το σοσιαλιστικό στάδιο της επανάστασης, πολύ πριν ο Ράντεκ, ακολουθώντας τον Στάλιν και τον Τέλμαν, αρχίσει να μου κάνει μάθημα πάνω σ’ αυτό το θέμα. Πριν από είκοσι δύο χρόνια έγραφα:

«Όταν η ιδέα της αδιάκοπης επανάστασης διατυπώθηκε στο σοσιαλιστικό Τύπο –μια ιδέα που συνέδεε την εξάλειψη του απολυταρχισμού και του φεουδαλισμού με τη σοσιαλιστική επανάσταση, πλάι - πλάι με εντεινόμενες κοινωνικές συγκρούσεις, εξεγέρσεις καινούριων τμημάτων των μαζών, ακατάπαυστες επιθέσεις του προλεταριάτου ενάντια στα πολιτικά και οικονομικά προνόμια των κυρίαρχων τάξεων– ο “προοδευτικός̵ Τύπος μας άφησε ομόφωνα ένα ουρλιαχτό αγανάκτησης», (Λ.Τρότσκι: Η Επανάστασή μας, κλπ., 1906, σελ. 258, Αγγλική Έκδοση, σελ. 213).

Πρώτα απ’ όλα επισύρω την προσοχή του αναγνώστη στον ορισμό της αδιάκοπης επανάστασης που περιέχεται σ’ αυτές τις λέξεις: αυτός συνδέει την εξάλειψη του μεσαιωνισμού με τη σοσιαλιστική επανάσταση διαμέσου μιας σειράς εντεινόμενων κοινωνικών συγκρούσεων. Πού είναι λοιπόν το άλμα; Πού είναι η αγνόηση του δημοκρατικού σταδίου; Και, στο κάτω κάτω, δεν είναι αυτό ακριβώς που συνέβη το 1917;

Παρεμπιπτόντως, είναι αξιοσημείωτο ότι το ουρλιαχτό του «προοδευτικού» Τύπου του 1905 πάνω στο θέμα της αδιάκοπης επανάστασης δεν αντέχει σε καμιά σύγκριση με το καθόλου προοδευτικό ουρλιαχτό των σημερινών κοντυλοφόρων που έχουν επέμβει στην υπόθεση με μια μικρή καθυστέρηση ενός τετάρτου του αιώνα.

Ποιά θέση πήρε, λοιπόν, εκείνη την εποχή το ηγετικό όργανο της μπολσεβίκικης φράξιας, η «Νέα Ζωή», που εκδιδόταν κάτω από την άγρυπνη διεύθυνση του Λένιν, όταν έθεσα το ζήτημα της διαρκούς επανάστασης στον Τύπο; Σίγουρα αυτό το σημείο δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον. Η μπολσεβίκικη εφημερίδα «Νέα Ζωή» έδωσε την παρακάτω απάντηση (27 του Νοέμβρη 1905), στο άρθρο της «ριζοσπαστικής» αστικής εφημερίδας «Η Ζωή μας» που δοκίμαζε να αντιτάξει τις «πιο λογικές» απόψεις του Λένιν στη διαρκή επανάσταση του Τρότσκι:

«Η προσφερόμενη αυτή εικασία είναι, βέβαια, μια καθαρή ανοησία. Ο σύντροφος Τρότσκι λέει ότι η προλεταριακή επανάσταση μπορεί, χωρίς να σταματήσει στο πρώτο στάδιο, να συνεχίσει το δρόμο της, παραμερίζοντας τους εκμεταλλευτές. Ο Λένιν, από την άλλη μεριά, υπογραμμίζει ότι η πολιτική επανάσταση δεν αποτελεί παρά το πρώτο βήμα. Ο δημοσιογράφος της “Ζωής μας” θέλει να βλέπει σ’ αυτό μια αντίφαση... Η παρεξήγηση οφείλεται, πρώτα, στον τρόμο, που και μόνο το άκουσμα της κοινωνικής επανάστασης, εμπνέει στη “Ζωή μας”, δεύτερο, στην επιθυμία αυτής της εφημερίδας να ανακαλύψει κάποιου είδους οξείες και καυτές διαφορές ανάμεσα στους σοσιαλδημοκράτες και, τρίτο, στο σχήμα λόγου που χρησιμοποιεί ο σύντροφος Τρότσκι: “μ’ ένα μόνο χτύπημα”. Στο Νο 10 της “Νατσάλο”, ο σύντροφος Τρότσκι εξηγεί τη σκέψη του μ’ έναν τρόπο καθόλου διφορούμενο:

“Η πλήρη νίκη της επανάστασης σημαίνει τη νίκη του προλεταριάτου”, γράφει ο σύντροφος Τρότσκι. “Αλλά αυτή η νίκη με τη σειρά της σημαίνει την αδιάκοπη επανάσταση στο μέλλον. Το προλεταριάτο πραγματώνει στη ζωή τα θεμελιώδη δημοκρατικά καθήκοντα, και η ίδια η λογική της άμεσης πάλης του για τη σταθεροποίηση της πολιτικής κυριαρχίας του θέτει μπροστά στο προλεταριάτο, σε μια δοσμένη στιγμή, προβλήματα καθαρά σοσιαλιστικά. Ανάμεσα στο μίνιμουμ και στο μάξιμουμ πρόγραμμα” (της Σοσιαλδημοκρατίας) “εγκαθιδρύεται μια επαναστατική συνέχεια. Δεν τίθεται ζήτημα ενός μόνου “χτυπήματος”, ή μιας μόνης μέρας ή ενός μήνα, αλλά μιας ολόκληρης ιστορικής εποχής. Και θα ήταν παράλογο να προσπαθήσουμε να καθορίσουμε από τα πριν τη διάρκειά της”».

Και μόνο αυτό το απόσπασμα θα μπορούσε κατά κάποιον τρόπο να εξαντλήσει το αντικείμενο αυτού του έργου. Μπορεί κανείς να απορρίψει όλη την κατοπινή κριτική των επιγόνων μ’ ένα πιο καθαρό, πιο ακριβή και πιο αδιαμφισβήτητο τρόπο απ’ ότι το κάνω εγώ στο άρθρο μου που το αναδημοσιεύει με τέτοια επιδοκιμασία η «Νέα Ζωή» του Λένιν; Το άρθρο αυτό εξηγούσε, ότι, στο προτσές της εκπλήρωσης των δημοκρατικών καθηκόντων, το νικηφόρο προλεταριάτο, από την ίδια τη λογική της θέσης του, θα αντιμετώπιζε αναπόφευκτα, σ’ ένα ορισμένο στάδιο, καθαρά σοσιαλιστικά προβλήματα. Είναι σ’ αυτό ακριβώς που βρίσκεται η συνέχεια ανάμεσα στο μίνιμουμ και το μάξιμουμ πρόγραμμα –συνέχεια που βγαίνει αναπόφευκτα από τη δικτατορία του προλεταριάτου. Δεν είναι ένα μόνο χτύπημα, δεν είναι ένα άλμα –εξηγούσα τότε στους επικριτές μου στο μικροαστικό στρατόπεδο– είναι μια ολόκληρη ιστορική εποχή. Και η «Νέα Ζωή» του Λένιν ήταν πέρα για πέρα σύμφωνη μ’ αυτή την προοπτική. Ακόμα πιο σημαντικό, ελπίζω, είναι το γεγονός ότι επαληθεύτηκε από την πραγματική πορεία της εξέλιξης και το 1917 επιβεβαιώθηκε αποφασιστικά σαν σωστή.

Πέρα από τους μικροαστούς δημοκράτες της «Ζωής μας», ήταν κυρίως οι μενσεβίκοι που, το 1905, και, ιδιαίτερα, το 1906, όταν είχε αρχίσει η ήττα της επανάστασης, μιλούσαν για το φανταστικό «άλμα» προς το σοσιαλισμό πάνω από τη δημοκρατία. Ανάμεσα στους μενσεβίκους ήταν ειδικά ο Μαρτίνοφ και ο μακαρίτης ο Γιορντάνσκι που διακρίθηκαν σ’ αυτό τον τομέα. Και οι δυο τους, ας το πούμε με την ευκαιρία, έγιναν αργότερα σκληροί σταλινικοί. Στους μενσεβίκους συγγραφείς, που προσπαθούσαν να φορτώσουν το «άλμα στο σοσιαλισμό» σε μένα, έκθεσα, σ’ ένα ειδικό άρθρο που γράφτηκε το 1906, λεπτομερειακά και εκλαϊκευτικά, όχι μόνο το λάθος, αλλά και την ηλιθιότητα ενός τέτοιου ισχυρισμού. Θα μπορούσα σήμερα, να ανατυπώσω αυτό το άρθρο, σχεδόν αναλλοίωτο, ενάντια στην κριτική των επιγόνων. Αλλά θα είναι ίσως αρκετό να πω ότι το συμπέρασμα αυτού του άρθρου συνοψιζόταν στα παρακάτω λόγια:

«Καταλαβαίνω πλήρως –ας διαβεβαιώσω τον σχολιογράφο μου (Γιορντάνσκι)– ότι το να πηδήξει κανείς, σ’ ένα άρθρο μιας εφημερίδας, πάνω από ένα πολιτικό εμπόδιο, απέχει πολύ από το να το ξεπεράσει στην πράξη», (Λ.Τρότσκι: «Άπαντα», τόμ. 2, μέρ. Ι, σελ. 454).

Είναι άραγε αρκετό αυτό; Αν όχι, μπορώ να συνεχίσω, έτσι που οι επικριτές μου, σαν τον Ράντεκ, δεν θα μπορέσουν να πουν ότι δεν είχαν «στο χέρι» το υλικό, για το οποίο αποφαίνονται τόσο ακατάδεχτα.

«Η Τακτική μας», ένα μικρό φυλλάδιο που έγραψα στη φυλακή το 1906, και που αμέσως εκδόθηκε από τον Λένιν, περιέχει το ακόλουθο χαρακτηριστικό συμπέρασμα:

«Το προλεταριάτο θα μπορέσει να στηριχτεί πάνω στην εξέγερση του χωριού, και στις πόλεις, τα κέντρα αυτά της πολιτικής ζωής, θα μπορέσει να φέρει σ’ ένα νικηφόρο τέλος το σκοπό τον οποίο μπόρεσε να ξεκινήσει. Στηριζόμενο πάνω στις στοιχειακές δυνάμεις της αγροτιάς, και καθοδηγώντας την, το προλεταριάτο δεν θα καταφέρει μόνο το τελειωτικό θριαμβευτικό χτύπημα στην αντίδραση, αλλά και θα γνωρίσει επίσης πως να εξασφαλίσει τη νίκη της επανάστασης», (Λ.Τρότσκι: «Άπαντα», τόμ. 2, μέρ. Ι, σελ. 448).

Μοιάζει αυτό με αγνόηση της αγροτιάς; Στο ίδιο φυλλάδιο, παρεκβατικά, εκτίθεται επίσης η παρακάτω ιδέα:

«Η τακτική μας, υπολογισμένη πάνω στην ακατανίκητη ανάπτυξη της επανάστασης, δεν πρέπει φυσικά να αγνοήσει τις αναπόφευκτες, τις δυνατές ή ακόμα και τις πιθανές φάσεις και στάδια του επαναστατικού κινήματος», (Λ.Τρότσκι: «Άπαντα», τόμ. 2, μέρ. Ι, σελ. 436).

Μοιάζει αυτό με φανταστικό άλμα;

Στο άρθρο μου «Τα Μαθήματα του Πρώτου Σοβιέτ» (1906), περιγράφω τις προοπτικές για την παραπέρα ανάπτυξη της επανάστασης (ή, όπως εξελίχτηκε στην πραγματικότητα, για τη νέα επανάσταση) με τον ακόλουθο τρόπο:

«Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται –και το νέο Σοβιέτ δεν θα πρέπει γι’ άλλη μια φορά να ξαναπεράσει από τα γεγονότα των πενήντα ημερών (από τον Οκτώβρη μέχρι το Δεκέμβρη του 1905). Αντίθετα θα μπορέσει να δανειστεί το πρόγραμμα δράσης του ολοκληρωτικά από αυτήν την περίοδο. Αυτό το πρόγραμμα είναι εντελώς καθαρό. Επαναστατική συνεργασία με το στρατό, την αγροτιά και τα κατώτερα πληβειακά στρώματα της μικροαστικής τάξης των πόλεων. Κατάργηση της απολυταρχίας. Καταστροφή της υλικής της οργάνωσης: ενμέρει μέσα από την αναδιοργάνωση και ενμέρει διαμέσου της άμεσης διάλυσης του στρατού. Καταστροφή του γραφειοκρατικού αστυνομικού μηχανισμού. Οχτάωρο. Εξοπλισμός του πληθυσμού, πάνω απ’ όλα του προλεταριάτου. Μετατροπή των Σοβιέτ σε όργανα επαναστατικής αυτοδιοίκησης των πόλεων. Δημιουργία Σοβιέτ αντιπροσώπων των αγροτών (επιτροπές αγροτών), σαν τοπικά όργανα της αγροτικής επανάστασης. Οργάνωση εκλογών για τη Συντακτική Συνέλευση, και εκλογική πάλη πάνω στη βάση ενός καθορισμένου προγράμματος δράσης για τους αντιπροσώπους του λαού», (Λ.Τρότσκι: «Άπαντα», τόμ. 2, μέρ. ΙΙ, σελ. 206).

Μοιάζει αυτό με πήδημα πάνω από την αγροτική επανάσταση, ή με υποτίμηση του αγροτικού ζητήματος σαν όλο; Δείχνει αυτό ότι ήμουν τυφλός στα δημοκρατικά καθήκοντα της επανάστασης; Όχι. Αλλά τότε με τί μοιάζει η πολιτική εικόνα που έφτιαξε ο Ράντεκ; Με τίποτα.

Μεγαλόψυχα, αλλά με πολύ διφορούμενο τρόπο, ο Ράντεκ τραβάει μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στη θέση μου του 1905, την οποία διαστρεβλώνει, και στη θέση των μενσεβίκων, χωρίς να υποψιάζεται ότι είναι ο ίδιος που επαναλαμβάνει τα τρία τέταρτα της κριτικής των μενσεβίκων. Αν και ο Τρότσκι μεταχειρίστηκε, βέβαια, τις ίδιες μέθοδες με τους μενσεβίκους, εξηγεί ιησουΐτικα ο Ράντεκ, ο σκοπός του, ωστόσο, ήταν διαφορετικός. Μ’ αυτή την υποκειμενική φόρμουλα, ο Ράντεκ εξαλείφει πλήρως κάθε αξιοπιστία από την προσέγγισή του στο ζήτημα. Ακόμα και ο Λασάλ ήξερε ότι ο σκοπός εξαρτάται από τα μέσα, κι ότι, σε τελευταία ανάλυση, καθορίζεται απ’ αυτά. Έγραψε ακόμα και ένα θεατρικό έργο πάνω σε αυτό το θέμα («Φραντς Φον Ζίκιγκεν»). Αλλά τί είναι αυτό που κάνει τα δικά μου μέσα και τα μέσα των μενσεβίκων ταυτόσημα; Η στάση απέναντι στην αγροτιά. Σαν μαρτυρία, ο Ράντεκ παραθέτει τρεις γραμμές πολεμικής από το άρθρο του 1916, του Λένιν, που αναφέραμε πιο πάνω, παρατηρώντας, ωστόσο, παρεκβατικά, ότι εδώ ο Λένιν, αν και αναφέρει το όνομα του Τρότσκι, στην πραγματικότητα έκανε πολεμική ενάντια στον Μπουχάριν και ενάντια στον ίδιο τον Ράντεκ. Πέρα από αυτή την παράθεση από τον Λένιν, που, όπως ήδη είδαμε, ανασκευάζεται από ολόκληρο το περιεχόμενο του άρθρου του Λένιν, ο Ράντεκ παραπέμπει και στον ίδιο τον Τρότσκι. Εκθέτοντας την κενότητα της μενσεβίκικης αντίληψης, ρωτούσα στο άρθρο μου του 1916: Αν δεν είναι η φιλελεύθερη μπουρζουαζία που θα ηγηθεί, τότε ποιός θα είναι; Στο κάτω κάτω, εσείς οι μενσεβίκοι σε καμιά περίπτωση δεν πιστεύετε στον ανεξάρτητο πολιτικό ρόλο της αγροτιάς. Έτσι, ο Ράντεκ μ’ έπιασε στα πράσα: ο Τρότσκι «συμφωνούσε» με τους μενσεβίκους σ’ ότι αφορά το ρόλο της αγροτιάς. Οι μενσεβίκοι υποστήριζαν ότι ήταν ανεπίτρεπτο να «απωθηθεί» η φιλελεύθερη μπουρζουαζία για χάρη μιας αμφίβολης και αναξιόπιστης συμμαχίας με την αγροτιά. Αυτή ήταν η «μέθοδος» των μενσεβίκων, ενώ η δική μου ήταν το παραμέρισμα της φιλελεύθερης μπουρζουαζίας και η πάλη για την κατάκτηση της ηγεσίας της επαναστατικής αγροτιάς. Πάνω σ’ αυτό το θεμελιακό ζήτημα δεν είχα διαφορές με τον Λένιν. Και όταν είπα στους μενσεβίκους, στην πορεία της πάλης ενάντιά τους: «Σε καμιά περίπτωση δεν είστε διατεθειμένοι να προσδώσετε έναν ηγετικό ρόλο στην αγροτιά», αυτό δεν ήταν μια συμφωνία με τη μέθοδο των μενσεβίκων, όπως προσπαθεί να υπαινιχθεί ο Ράντεκ, αλλά απλά η καθαρή τοποθέτηση μιας εναλλακτικής προοπτικής: είτε η δικτατορία της φιλελεύθερης πλουτοκρατίας, είτε η δικτατορία του προλεταριάτου.

Το ίδιο πέρα για πέρα σωστό επιχείρημα, που πρόβαλα το 1916 ενάντια στους μενσεβίκους, και που ο Ράντεκ προσπαθεί ανέντιμα τώρα να χρησιμοποιήσει εναντίον μου, είχε χρησιμοποιηθεί από μένα εννιά χρόνια νωρίτερα, στο Συνέδριο του Λονδίνου το 1907, όταν υπεράσπισα τις θέσεις των Μπολσεβίκων σ’ ότι αφορά τη στάση προς τα μη προλεταριακά κόμματα. Παραθέτω εδώ το βασικό μέρος της ομιλίας μου στο Λονδίνο, που, στα πρώτα χρόνια της επανάστασης, ανατυπώθηκε πολλές φορές σε ανθολογίες και εγχειρίδια ως η έκφραση της στάσης των Μπολσεβίκων, απέναντι στις τάξεις και τα κόμματα στην επανάσταση. Να τι είπα σ’ αυτή την ομιλία, που περιέχει μια σαφή και συνοπτική διατύπωση της θεωρίας της διαρκούς επανάστασης.

«Οι ίδιες τους οι απόψεις φαίνονται εξαιρετικά πολύπλοκες στους μενσεβίκους συντρόφους. Επανειλημμένα με έχουν κατηγορήσει ότι οι αντιλήψεις μου για την πορεία της ρωσικής επανάστασης είναι υπεραπλουστευμένες. Και όμως, παρά την εξαιρετική τους αμορφία, που είναι μια από τις μορφές της πολυπλοκότητας –και ίσως ακριβώς εξαιτίας αυτής της αμορφίας– οι απόψεις των μενσεβίκων μπαίνουν σ’ ένα πολύ απλό πλαίσιο, κατανοητό ακόμα και στον κ. Μιλιουκόφ.

Σ’ ένα υστερόγραφο στο βιβλίο που έκδωσε τελευταία: Τί Έγινε με τις Εκλογές για τη Δεύτερη Κρατική Δούμα;, ο ιδεολογικός ηγέτης του Κόμματος των Καντέ γράφει: “Όσο για τις αριστερές ομάδες, με την πιο στενή σημασία της λέξης, δηλαδή, τις σοσιαλιστικές και επαναστατικές ομάδες, μια συμφωνία μαζί τους θα είναι πιο δύσκολη. Αλλά ακόμα κι εδώ, υπάρχουν πάλι, αν όχι συγκεκριμένοι θετικοί λόγοι, τουλάχιστον μερικοί πολύ σημαντικοί αρνητικοί λόγοι, που μπορούν σ’ έναν ορισμένο βαθμό να διευκολύνουν μια συμφωνία ανάμεσά μας. Ο στόχος τους είναι να μας κριτικάρουν και να μας δυσφημίσουν. Γι’ αυτό το λόγο και μόνο είναι αναγκαίο εμείς να είμαστε παρόντες και να δρούμε. Όπως ξέρουμε, για τους σοσιαλιστές, όχι μόνο της Ρωσίας, αλλά ολόκληρου του κόσμου, η επανάσταση που γίνεται τώρα είναι αστική και όχι σοσιαλιστική επανάσταση. Είναι μια επανάσταση που πρέπει να πραγματοποιηθεί από την αστική δημοκρατία. Το να ξεπεραστεί αυτή η δημοκρατία... είναι κάτι που, σ’ ολόκληρο τον κόσμο, δεν υπάρχουν σοσιαλιστές που να είναι έτοιμοι να το κάνουν, και, αν η χώρα μας, τους έστειλε στη Δούμα σε τόσο μεγάλους αριθμούς, αυτό δεν ήταν, βέβαια, για να πραγματοποιήσουν το σοσιαλισμό τώρα ή για να φέρουν σε πέρας τις προπαρασκευαστικές “αστικές” μεταρρυθμίσεις με τα ίδια τους τα χέρια... Θα είναι πολύ περισσότερο ωφέλιμο γι’ αυτούς να αφήσουν το ρόλο των κοινοβουλευτικών ανδρών σε μας, από το να εκτεθούν οι ίδιοι σ’ αυτό το ρόλο”.

Όπως βλέπουμε, ο Μιλιουκόφ μας φέρνει κατευθείαν στην καρδιά του ζητήματος. Το απόσπασμα που παραθέσαμε δίνει τα πιο σημαντικά στοιχεία της μενσεβίκικης στάσης απέναντι στην Επανάσταση και της σχέσης ανάμεσα στην αστική και τη σοσιαλιστική δημοκρατία.

“Η Επανάσταση που γίνεται τώρα είναι αστική και όχι σοσιαλιστική επανάσταση” –αυτό είναι το πρώτο και το πιο σημαντικό σημείο. Η αστική επανάσταση “πρέπει να πραγματοποιηθεί από την αστική δημοκρατία” –αυτό είναι το δεύτερο σημείο. Η σοσιαλιστική δημοκρατία δεν μπορεί να κάνει αστικές μεταρρυθμίσεις με τα ίδια της τα χέρια, ο ρόλος της παραμένει καθαρά αντιπολιτευτικός: “Να κριτικάρει και να δυσφημεί”. Αυτό είναι το τρίτο σημείο. Και τελικά –σαν τέταρτο σημείο– για να μπορέσουν οι σοσιαλιστές να παραμείνουν στην αντιπολίτευση, “είναι αναγκαίο εμείς (δηλαδή, η αστική δημοκρατία) να είμαστε παρόντες και να δρούμε”.

Αλλά τί γίνεται αν “εμείς” δεν είμαστε παρόντες; Και τι γίνεται αν δεν υπάρχει αστική δημοκρατία να βαδίσει επικεφαλής της αστικής επανάστασης; Τότε πρέπει να εφευρεθεί. Αυτό είναι ακριβώς το συμπέρασμα στο οποίο φτάνει ο μενσεβικισμός. Παράγει την αστική δημοκρατία, τις ιδιότητες και την ιστορία της, από τη φαντασία του.

Σαν υλιστές, πρέπει πρώτα απ’ όλα να θέσουμε το ζήτημα της κοινωνικής βάσης της αστικής δημοκρατίας: πάνω σε ποια στρώματα ή τάξεις μπορεί να στηριχτεί;

Μπορούμε να συμφωνήσουμε όλοι ότι η μεγάλη μπουρζουαζία μπορεί να απορριφθεί σαν επαναστατική δύναμη. Ακόμα και την εποχή της Μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης, που ήταν μια εθνική επανάσταση με την πλατύτερη έννοια, ορισμένοι βιομήχανοι της Λιόν παίξανε έναν αντεπαναστατικό ρόλο. Μας λένε, όμως, για τη μεσαία αστική τάξη και κυρίως για τη μικροαστική τάξη, ότι είναι η ηγετική δύναμη της αστικής επανάστασης. Αλλά τί αντιπροσωπεύει η μικροαστική αυτή τάξη;

Οι Γιακομπίνοι βασίζονταν πάνω στη δημοκρατία των πόλεων, που είχε προέρθει από τις συντεχνίες. Τα μικροαφεντικά, οι μεροκαματιάρηδες, και ο πληθυσμός της πόλης που συνδέονταν στενά μαζί τους, αποτελούσαν το στρατό των επαναστατών ξεβράκωτων, το στήριγμα του ηγετικού κόμματος των Ορεινών. Ήταν αυτή ακριβώς η συμπαγής μάζα του πληθυσμού των πόλεων, που είχε περάσει άμεσα από το μακρόχρονο, ιστορικό σχολειό των συντεχνιών, που σήκωσε πάνω στους ώμους της ολόκληρο το βάρος της επανάστασης. Το αντικειμενικό αποτέλεσμα της επανάστασης ήταν η δημιουργία των “κανονικών” συνθηκών της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης. Αλλά ήταν ο κοινωνικός μηχανισμός του ιστορικού προτσές, που παρήγαγε αυτό το αποτέλεσμα: οι συνθήκες της αστικής κυριαρχίας δημιουργήθηκαν από τον “όχλο”, από τη δημοκρατία των δρόμων, από τους ξεβράκωτους. Η τρομοκρατική τους δικτατορία εκκαθάρισε την αστική κοινωνία από τα παλιά σκουπίδια και τότε, η αστική τάξη, αφού ανάτρεψε τη δικτατορία της μικροαστικής δημοκρατίας, ήρθε στην εξουσία.

Τώρα ρωτώ –αλίμονο, όχι για πρώτη φορά!– ποια κοινωνική τάξη στη χώρα μας θα υψώσει τη σημαία της επαναστατικής αστικής δημοκρατίας, θα την σπρώξει στην εξουσία και θα την κάνει ικανή να φέρει σε πέρας γιγάντια καθήκοντα, αν το προλεταριάτο παραμείνει στην αντιπολίτευση; Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα και το ξαναθέτω στους μενσεβίκους.

Είναι αλήθεια ότι στη χώρα μας υπάρχουν οι τεράστιες μάζες της επαναστατικής αγροτιάς. Αλλά οι μενσεβίκοι σύντροφοι ξέρουν τόσο καλά όσο κι εγώ, ότι η αγροτιά, ανεξάρτητα από το πόσο επαναστατική μπορεί να είναι, είναι ανίκανη να παίξει έναν ανεξάρτητο, κι ακόμα λιγότερο έναν ηγετικό πολιτικό ρόλο. Η αγροτιά μπορεί αναμφίβολα να αποδειχτεί μια τεράστια δύναμη στην υπηρεσία της επανάστασης. Αλλά θα ήταν ανάξιο για έναν μαρξιστή να πιστεύει ότι ένα αγροτικό κόμμα μπορεί να μπει επικεφαλής μιας αστικής επανάστασης και με δική του πρωτοβουλία, να απελευθερώσει τις παραγωγικές δυνάμεις του έθνους από τα αρχαϊκά δεσμά που τους μπαίνουν φραγμός. Η πόλη είναι ο ηγεμόνας στη σύγχρονη κοινωνία και μόνο η πόλη είναι ικανή να αναλάβει το ρόλο του ηγεμόνα στην αστική επανάσταση[2].

Υπάρχει τώρα στη χώρα μας μια δημοκρατία των πόλεων, ικανή να οδηγήσει πίσω της το έθνος. Ο σύντροφος Μαρτίνοφ, επανειλημμένα την έχει ήδη αναζητήσει, με το μεγεθυντικό φακό στο χέρι. Ανακάλυψε τους δασκάλους του Σαράτοφ, τους δικηγόρους της Πετρούπολης και τους στατιστικούς της Μόσχας. Όπως όλοι οι ομοϊδεάτες του, το μόνο πράγμα που αρνήθηκε να παρατηρήσει ήταν ότι στη ρώσικη επανάσταση το βιομηχανικό προλεταριάτο έχει κατακτήσει ακριβώς το ίδιο έδαφος που κατείχε η δημοκρατία των μισοπρολετάριων τεχνιτών, οι ξεβράκωτοι, στο τέλος του δεκάτου ογδόου αιώνα. Εφιστώ την προσοχή σας, σύντροφοι, σ’ αυτό το θεμελιακό γεγονός.

Η μεγάλης κλίμακας βιομηχανία μας δεν προήλθε οργανικά από τις βιοτεχνίες. Η οικονομική ιστορία των πόλεών μας δεν ξέρει απολύτως τίποτε για οποιαδήποτε περίοδο συντεχνιών. Η καπιταλιστική βιομηχανία γεννήθηκε στη χώρα μας κάτω από την άμεση πίεση του ευρωπαϊκού κεφαλαίου. Κατέλαβε ένα έδαφος ουσιαστικά παρθένο, πρωτόγονο, χωρίς να συναντήσει καμιά αντίσταση από την βιοτεχνική κουλτούρα. Το ξένο κεφάλαιο μπήκε στη χώρα μας μέσα από τα κανάλια των κρατικών δανείων και διαμέσου των αγωγών της ατομικής πρωτοβουλίας. Μάζεψε γύρω του τη στρατιά του βιομηχανικού προλεταριάτου και εμπόδισε την εμφάνιση και την ανάπτυξη των βιοτεχνιών. Σαν αποτέλεσμα αυτού του προτσές, εμφανίστηκε ανάμεσά μας, σαν η κύρια δύναμη στις πόλεις, τη στιγμή της αστικής επανάστασης, ένα βιομηχανικό προλεταριάτο ενός εξαιρετικά υψηλά ανεπτυγμένου κοινωνικού τύπου. Αυτό είναι ένα γεγονός. Δεν μπορεί να υπάρξει αντίρρηση σ’ αυτό, και πρέπει να παρθεί σαν η βάση των επαναστατικών τακτικών συμπερασμάτων μας.

Αν οι μενσεβίκοι σύντροφοι πιστεύουν στη νίκη της επανάστασης, ή ακόμα κι αν αναγνωρίζουν απλά τη δυνατότητα μιας τέτοιας νίκης, δεν μπορούν να αμφισβητήσουν το γεγονός ότι στη χώρα μας δεν υπάρχει άλλος ιστορικός διεκδικητής της επαναστατικής εξουσίας πέρα από το προλεταριάτο. Όπως η μικροαστική δημοκρατία των πόλεων στη Μεγάλη Γαλλική Επανάσταση μπήκε επικεφαλής του επαναστατημένου έθνους, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο το προλεταριάτο, που είναι η μόνη επαναστατική δημοκρατία στις πόλεις μας, πρέπει να βρει μια υποστήριξη στις αγροτικές μάζες και να πάρει την εξουσία –αν η επανάσταση έχει μια οποιαδήποτε προοπτική νίκης.

Μια κυβέρνηση που στηρίζεται άμεσα πάνω στο προλεταριάτο, και μέσα απ’ αυτό πάνω στην επαναστατική αγροτιά, δεν είναι ακόμα μια σοσιαλιστική δικτατορία. Δεν θα ασχοληθώ εδώ με τις παραπέρα προοπτικές που αντιμετωπίζει μια προλεταριακή κυβέρνηση. Ίσως το προλεταριάτο να είναι προορισμένο να ανατραπεί, όπως ανατράπηκε η δημοκρατία των Γιακομπίνων, για να καθαρίσει ο δρόμος για την κυριαρχία της μπουρζουαζίας. Θέλω να εγκαθιδρύσω ένα μόνο σημείο: αν, σύμφωνα με την πρόβλεψη του Πλεχάνοφ, το επαναστατικό κίνημα στη χώρα μας, θριαμβεύσει σαν εργατικό κίνημα, τότε η νίκη της επανάστασης είναι δυνατή μόνο σαν επαναστατική νίκη του προλεταριάτου –αλλιώς είναι τελείως αδύνατη.

Επιμένω σ’ αυτό το συμπέρασμα με την πιο μεγάλη έμφαση. Αν δεχτούμε ότι οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί ανάμεσα στο προλεταριάτο και τις αγροτικές μάζες θα εμποδίσουν το προλεταριάτο να μπει επικεφαλής των αγροτικών μαζών, και ότι το προλεταριάτο από μόνο του δεν είναι αρκετά δυνατό για να κερδίσει τη νίκη –τότε πρέπει αναγκαστικά να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει καμιά νίκη για επανάστασή μας. Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες, μια συμφωνία ανάμεσα στη φιλελεύθερη μπουρζουαζία και τις παλιές αρχές θα είναι το φυσικό αποτέλεσμα της επανάστασης. Αυτή είναι μια εκδοχή, που τη δυνατότητά της δεν μπορούμε, με κανέναν τρόπο, να αρνηθούμε. Αλλά είναι ολοφάνερο ότι αυτή η εκδοχή βρίσκεται στο δρόμο της ήττας της επανάστασης, και καθορίζεται από τις εσωτερικές της αδυναμίες. Στην ουσία, ολόκληρη η ανάλυση των μενσεβίκων –πάνω απ’ όλα η εκτίμησή τους για το προλεταριάτο και τις πιθανές σχέσεις του με την αγροτιά– τους οδηγεί αδυσώπητα στο μονοπάτι του επαναστατικού πεσιμισμού.

Αλλά οι μενσεβίκοι στρέφονται επίμονα μακριά απ’ αυτό το μονοπάτι δημιουργώντας επαναστατική αισιοδοξία πάνω στη βάση της αστικής δημοκρατίας.

Απ’ αυτό πηγάζει η στάση τους προς τους Καντέ. Γι’ αυτούς, οι Καντέ είναι το σύμβολο της αστικής δημοκρατίας, ενώ η αστική δημοκρατία είναι ο φυσικός διεκδικητής της επαναστατικής εξουσίας...

Πάνω σε τί, λοιπόν, βασίζετε την πίστη σας ότι οι Καντέ θα σηκωθούν και θα σταθούν όρθιοι; Πάνω σε γεγονότα πολιτικής ανάπτυξης; Όχι, πάνω στο ίδιο σας το σχήμα. Για να “φέρετε την επανάσταση μέχρι το τέλος” χρειάζεστε την αστική δημοκρατία των πόλεων, ψάχνετε γι’ αυτήν πρόθυμα και δεν βρίσκετε παρά τους Καντέ. Και δημιουργείτε σε σχέση μ’ αυτούς εκπληκτική αισιοδοξία, τους καλλωπίζεται, θέλετε να τους εξαναγκάσετε να παίξουν ένα δημιουργικό ρόλο, ένα ρόλο που δεν θέλουν να παίξουν, που δεν μπορούν να παίξουν. Στο βασικό μου ερώτημα –που το έχω βάλει επανειλημμένα– δεν έχω ακούσει καμιά απάντηση. Δεν έχετε καμιά πρόγνωση για την επανάσταση. Από την πολιτική σας λείπει οποιαδήποτε μεγάλη προοπτική.

Και σε σύνδεση μ’ αυτό, η στάση σας απέναντι στα αστικά κόμματα διατυπώνεται με λόγια που το συνέδριο πρέπει να συγκρατήσει στη μνήμη του: “όπως απαιτούν οι περιστάσεις”. Το προλεταριάτο υποτίθεται ότι δεν θα διεξάγει μια συστηματική πάλη για επιρροή πάνω στις μάζες του λαού, υποτίθεται ότι δεν θα καθορίσει τα τακτικά του βήματα σε συμφωνία με μια μοναδική καθοδηγητική ιδέα, δηλαδή να ενώσει γύρω του όλους τους βιοπαλαιστές και τους καταπιεζόμενους και να γίνει ο κήρυκας και ο ηγέτης τους», («Πρακτικά και Αποφάσεις του Πέμπτου Συνεδρίου του Κόμματος», σελ. 180-185).

Αυτή η ομιλία που με σαφήνεια συνοψίζει όλα μου τα άρθρα, τις ομιλίες και τις ενέργειες του 1905 και του 1906, επιδοκιμάστηκε ολοκληρωτικά από τους Μπολσεβίκους, για να μην αναφέρω τη Ρόζα Λούξεμπουργκ και τον Τίσζκο (πάνω στη βάση αυτής της ομιλίας έγιναν πιο στενές οι σχέσεις μας, με αποτέλεσμα τη συνεργασία μου στην πολωνική εφημερίδα). Ο Λένιν, που δεν μου είχε συγχωρήσει τη συμβιβαστική μου στάση προς τους μενσεβίκους –και είχε δίκιο– εκφράστηκε για την ομιλία μου με μια εσκεμμένα έντονη επιφύλαξη. Να τι είπε:

«Θέλω απλά να παρατηρήσω ότι ο Τρότσκι, στο μικρό του βιβλίο, Στην Υπεράσπιση του Κόμματος, έκφρασε δημόσια την αλληλεγγύη του με τον Κάουτσκι, που έγραψε για την κοινότητα των οικονομικών συμφερόντων του προλεταριάτου και της αγροτιάς στην τωρινή επανάσταση στη Ρωσία. Ο Τρότσκι αναγνώρισε ότι είναι επιτρεπτό και σκόπιμο ένα αριστερό μπλοκ ενάντια στη φιλελεύθερη μπουρζουαζία. Αυτά τα γεγονότα είναι αρκετά για μένα για να αναγνωρίσω ότι ο Τρότσκι έρχεται πιο κοντά στις αντιλήψεις μας. Ανεξάρτητα από το ζήτημα της “αδιάκοπης επανάστασης”, υπάρχει εδώ μια αλληλεγγύη ανάμεσά μας πάνω στα θεμελιακά σημεία του ζητήματος που αφορά τη σχέση με τα αστικά κόμματα», (Ν. Λένιν: «Άπαντα», τόμ. VIII, σελ. 400)[3].

Ο Λένιν δεν αφιέρωσε την ομιλία του σε μια γενική αξιολόγηση της θεωρίας της διαρκούς επανάστασης, αφού κι εγώ, στην ομιλία μου, δεν ανάπτυξα τις παραπέρα προοπτικές για τη δικτατορία του προλεταριάτου. Δεν είχε προφανώς διαβάσει τη θεμελιακή μου δουλειά πάνω σ’ αυτό το ζήτημα, διαφορετικά δεν θα είχε μιλήσει για το ότι «έρχομαι πιο κοντά» στις αντιλήψεις των Μπολσεβίκων, σαν κάτι το καινούριο, γιατί η ομιλία μου στο Λονδίνο δεν ήταν παρά μια συμπυκνωμένη επαναδιατύπωση των έργων μου του 1905-1906. Ο Λένιν εκφράστηκε με πολλή επιφύλαξη γιατί βρισκόμουν έξω από τη φράξια των Μπολσεβίκων. Αλλά, παρά το γεγονός αυτό, ή πιο σωστά, εξαιτίας ακριβώς αυτού του γεγονότος, τα λόγια του δεν αφήνουν χώρο για λαθεμένες ερμηνείες. Ο Λένιν εγκαθίδρυσε ότι υπάρχει «αλληλεγγύη ανάμεσά μας πάνω στα θεμελιακά σημεία του ζητήματος» όσον αφορά τη στάση μας απέναντι στην αγροτιά και τη φιλελεύθερη μπουρζουαζία. Αυτή η αλληλεγγύη απευθύνεται όχι στους στόχους μου, όπως εξωφρενικά το παρουσιάζει ο Ράντεκ, αλλά ακριβώς στη μέθοδο. Σ’ ότι αφορά την προοπτική της δημοκρατικής επανάστασης που μετεξελίσσεται σε σοσιαλιστική επανάσταση, είναι σωστό ότι εδώ ο Λένιν κρατάει μια επιφύλαξη –ανεξάρτητα από το ζήτημα της «αδιάκοπης επανάστασης». Ποιά είναι η σημασία αυτής της επιφύλαξης; Είναι καθαρό ότι ο Λένιν με κανέναν τρόπο δεν ταύτιζε τη διαρκή επανάσταση με την αγνόηση της αγροτιάς ή με το πήδημα πάνω από την αγροτική επανάσταση, όπως κατά κανόνα κάνουν οι αδαείς και ασυνείδητοι επίγονοι. Η ιδέα του Λένιν είναι η εξής: Πόσο μακριά θα πάει η επανάστασή μας, αν το προλεταριάτο θα μπορέσει να έρθει στην εξουσία στη χώρα μας νωρίτερα απ’ ότι στην Ευρώπη, και τι προοπτικές ανοίγει αυτό για το σοσιαλισμό –αυτό το ζήτημα δεν το αγγίζω. Όμως, στο βασικό ζήτημα της στάσης του προλεταριάτου προς την αγροτιά και τη φιλελεύθερη μπουρζουαζία «υπάρχει εδώ μια αλληλεγγύη ανάμεσά μας».

Είδαμε παραπάνω το πώς η μπολσεβίκικη «Νέα Ζωή» ανταποκρίθηκε στη θεωρία της διαρκούς επανάστασης κυριολεκτικά από τη γέννησή της, δηλαδή, ήδη από το 1905. Ας θυμηθούμε επίσης το πως οι εκδότες των «Απάντων» του Λένιν εκφράστηκαν πάνω σ’ αυτή τη θεωρία μετά το 1917. Στις σημειώσεις (σημείωση 79) του τόμ. ΧΙV, μέρ. ΙΙ, σελ. 481, αναφέρεται:

«Ακόμα και πριν την Επανάσταση του 1905 (ο Τρότσκι) προώθησε την πρωτότυπη και τώρα ιδιαίτερα αξιόλογη θεωρία της διαρκούς επανάστασης, στην οποία τόνιζε ότι η αστική επανάσταση του 1905 θα περνούσε άμεσα σε σοσιαλιστική επανάσταση, αποτελώντας την πρώτη σε μια σειρά εθνικές επαναστάσεις».

Δέχομαι ότι αυτό δεν είναι καθόλου μια αναγνώριση της ορθότητας όλων εκείνων που έχω γράψει για τη διαρκή επανάσταση. Αλλά, όπως και νά ’χει, είναι μια αναγνώριση της μη ορθότητας εκείνων που γράφει ο Ράντεκ σε σχέση μ’ αυτή τη θεωρία. «Η αστική επανάσταση θα περνούσε άμεσα σε σοσιαλιστική επανάσταση» –αλλά αυτό είναι ακριβώς η θεωρία της μετεξέλιξης και όχι του πηδήματος. Απ’ αυτό πηγάζει μια ρεαλιστική και όχι μια τυχοδιωκτική τακτική. Και ποιά είναι η σημασία των λέξεων «τώρα ιδιαίτερα αξιόλογη θεωρία της διαρκούς επανάστασης»; Σημαίνουν ότι η Επανάσταση του Οκτώβρη έριξε ένα νέο φως σ’ αυτές τις πλευρές της θεωρίας που προηγούμενα παρέμεναν στο σκοτάδι για πολλούς ή απλά φαίνονταν «απίθανες». Το δεύτερο μέρος του τόμου ΧIV των «Απάντων» του Λένιν κυκλοφόρησε όταν ο συγγραφέας του ήταν ακόμα ζωντανός. Χιλιάδες και δεκάδες χιλιάδες κομματικά μέλη διάβασαν αυτή τη σημείωση. Αλλά κανένας δεν την ανακήρυξε λαθεμένη μέχρι το 1924. Και συνέβηκε να το κάνει αυτό ο Ράντεκ στα 1928.

Αλλά στο βαθμό που ο Ράντεκ μιλάει όχι μόνο για τη θεωρία, αλλά και για την τακτική, το πιο σημαντικό επιχείρημα ενάντιά του παραμένει ακόμα ο χαρακτήρας της πρακτικής μου συμμετοχής στις επαναστάσεις του 1905 και του 1917. Η δουλειά μου στο Σοβιέτ της Πετρούπολης το 1905 συνέπεσε με την οριστική επεξεργασία αυτών των απόψεών μου για τη φύση της επανάστασης, που οι επίγονοι τώρα υποβάλουν σε αδιάκοπα πυρά. Πώς ήταν δυνατό αυτές οι τόσο τάχα λαθεμένες απόψεις να μην μπορέσουν να αντανακλαστούν, με οποιοδήποτε τρόπο, στην πολιτική μου δραστηριότητα, που γινόταν μπροστά στα μάτια του καθενός και καταγράφονταν καθημερινά από τον Τύπο; Αλλά αν υποθέσουμε ότι μια τέτοια λαθεμένη θεωρία αντανακλάστηκε στην πολιτική μου, τότε γιατί εκείνοι που κάνουν τώρα τους Ύπατους παράμειναν σιωπηλοί εκείνη την περίοδο; Και το πιο σημαντικό, γιατί ο Λένιν εκείνη την εποχή υπεράσπισε τη γραμμή του Σοβιέτ της Πετρούπολης, με τη μεγαλύτερη ενεργητικότητα, στο πιο υψηλό σημείο της επανάστασης όπως και μετά την ήττα της;

Τα ίδια ακριβώς ερωτήματα, σε μια ίσως οξύτερη μορφή, μπορούν να τεθούν και σ’ ό,τι αφορά την επανάσταση του 1917. Σε ορισμένα άρθρα που έγραψα στη Νέα Υόρκη, αξιολόγησα την Επανάσταση του Φλεβάρη, από τη σκοπιά της θεωρίας της Διαρκούς Επανάστασης. Όλα αυτά τα άρθρα έχουν τώρα ανατυπωθεί. Τα συμπεράσματά μου, σ’ ότι αφορά την τακτική, συνέπεσαν πέρα για πέρα με τα συμπεράσματα που έβγαλε ο Λένιν την ίδια περίοδο στη Γενεύη και κατά συνέπεια ήταν στην ίδια ασυμβίβαστη αντίφαση με τα συμπεράσματα του Κάμενεφ, του Στάλιν και των άλλων επιγόνων. Όταν έφτασα στην Πετρούπολη, κανένας δεν με ρώτησε αν είχα απαρνηθεί τα «λάθη» μου για τη διαρκή επανάσταση. Ούτε ήταν κανείς εκεί για να ρωτήσει. Ο Στάλιν κρυβόταν αμήχανος από τη μια γωνιά στην άλλη και δεν είχε παρά μια επιθυμία: να ξεχάσει το Κόμμα όσο γίνεται πιο γρήγορα την πολιτική που είχε υποστηρίξει μέχρι τον ερχομό του Λένιν. Ο Γιαροσλάβσκι δεν ήταν ακόμα ο εμπνευστής της Εξελεγκτικής Επιτροπής. Μαζί με τους μενσεβίκους, μαζί με τον Ορτζονικίτζε και άλλους, έκδιδε ένα δεύτερης κατηγορίας, μισο-φιλελεύθερο φύλλο στο Γιακούτσκ. Ο Κάμενεφ κατηγόρησε τον Λένιν για τροτσκισμό και διακήρυξε όταν με συνάντησε: «Τώρα είναι η σειρά σου να γελάσεις». Την παραμονή της Οκτωβριανής Επανάστασης έγραψα στο κεντρικό όργανο των Μπολσεβίκων για την προοπτική της διαρκούς επανάστασης. Ποτέ δεν πέρασε από το μυαλό κανενός να στραφεί εναντίον μου. Η αλληλεγγύη μου με τον Λένιν αποδείχτηκε ότι ήταν πλήρης και χωρίς όρους. Τί θέλουν, λοιπόν, να πουν οι επικριτές μου, κι ανάμεσά τους ο Ράντεκ; Ότι εγώ ο ίδιος δεν μπόρεσα να καταλάβω τίποτε από τη θεωρία που υποστήριζα, κι ότι, στις πιο κρίσιμες ιστορικές περίοδες, ενέργησα άμεσα ενάντια σ’ αυτή τη θεωρία, και εντελώς σωστά; Δεν είναι πιο απλό να υποθέσουμε ότι οι επικριτές μου δεν κατάφεραν να καταλάβουν τη διαρκή επανάσταση, όπως και τόσα πολλά άλλα πράγματα; Γιατί αν υποθέσουμε ότι οι αργοπορημένοι αυτοί επικριτές είναι τόσο πολύ ικανοί ώστε, να αναλύουν όχι μόνο τις δικές τους ιδέες αλλά και τις ιδέες των άλλων, τότε πως να εξηγήσουμε το ότι όλοι τους, χωρίς εξαίρεση, υιοθέτησαν μια τέτοια άθλια θέση στην Επανάσταση του 1917 και ρίξανε τον εαυτό τους για πάντα στην καταισχύνη σε σχέση με την Κινέζικη Επανάσταση;

Αλλά, στο κάτω κάτω, κάποιος αναγνώστης μπορεί ξαφνικά να θυμηθεί: Τι γίνεται με το πιο σημαντικό σύνθημα της τακτικής σας: «Όχι Τσάρο –αλλά μια κυβέρνηση εργατών»;

Σε ορισμένους κύκλους, αυτό το επιχείρημα θεωρείται αποφασιστικό. Το φρικαλέο σύνθημα του Τρότσκι: «Όχι Τσάρο!» διαπερνάει όλα τα κείμενα όλων των επικριτών της διαρκούς επανάστασης. Σε ορισμένους εμφανίζεται σαν το τελικό, το πιο σημαντικό και το πιο αποφασιστικό επιχείρημα. Σε άλλους, σαν το έτοιμο λιμάνι για τα ανήσυχα μυαλά.

Η κριτική αυτή, φυσικά, φτάνει στο πιο μεγάλο της βάθος με τον «Αρχιτέκτονα» της άγνοιας και της δολιότητας, όταν γράφει στα ανεπανάληπτά του «Ζητήματα του Λενινισμού»:

«Δεν θα ασχοληθούμε εκτεταμένα (και βέβαια όχι! –Λ.Τ.) με τη στάση του συντρόφου Τρότσκι το 1905, όταν “απλά” ξέχασε τα πάντα σε σχέση με την αγροτιά σαν μια επαναστατική δύναμη και πρόβαλε το σύνθημα “Όχι Τσάρο, αλλά μια κυβέρνηση εργατών”, δηλαδή, το σύνθημα της επανάστασης χωρίς την αγροτιά», (Στάλιν: «Τα Ζητήματα του Λενινισμού», σελ. 174-175, «Άπαντα», αγγλική έκδοση, τόμ. VI, σελ. 382).

Παρά την σχεδόν απελπιστική θέση μου μπροστά στην εξοντωτική αυτή κριτική, που δεν θέλει να «ασχοληθεί», εγώ θά ’θελα, παρόλα αυτά, να αναφερθώ σε ορισμένα ελαφρυντικά. Υπάρχουν μερικά. Παρακαλώ ακούστε τα.

Ακόμα κι αν ένα από τα άρθρα μου του 1905, περιείχε ένα μεμονωμένο, αμφίβολο ή ακατάλληλο σύνθημα που θα μπορούσε να οδηγήσει σε παρανόηση, σήμερα, 23 χρόνια αργότερα, δεν θα έπρεπε να παρθεί καθεαυτό, αλλά, μάλλον, να συνδεθεί με τα άλλα μου κείμενα πάνω στο ίδιο ζήτημα, και το πιο σημαντικό, να συνδεθεί με την πολιτική μου συμμετοχή στα γεγονότα. Είναι ανεπίτρεπτο να προσφέρουμε απλά στους αναγνώστες ξερά τον τίτλο ενός έργου που τους είναι άγνωστο, (όπως και στους επικριτές) και μετά να ντύνουμε αυτό τον τίτλο με μια σημασία που είναι διαμετρικά αντίθετη με κάθετι που έγραψα και έκανα.

Αλλά, ίσως να μην είναι πλεονασμός να προσθέσω –ω επικριτές μου!– ότι ποτέ και πουθενά δεν έγραψα, δεν πρόφερα, δεν πρότεινα ένα τέτοιο σύνθημα όπως το «Όχι Τσάρο –αλλά μια κυβέρνηση εργατών!». Στη βάση του κύριου επιχειρήματος των επικριτών μου βρίσκεται, πέρα από οτιδήποτε άλλο, μια ξεδιάντροπη αλλοίωση των γεγονότων. Το γεγονός είναι ότι μια τέτοια διακήρυξη, «Όχι Τσάρο –αλλά μια κυβέρνηση εργατών», γράφτηκε και κυκλοφόρησε στο εξωτερικό το καλοκαίρι του 1905 από τον Πάρβους. Ζούσα ήδη παράνομα, για μια μεγάλη περίοδο στην Πετρούπολη, τότε, και δεν είχα καμιά απολύτως σχέση μ’ αυτό το φυλλάδιο, ούτε ιδεολογική ούτε πρακτική. Γι’ αυτό το φυλλάδιο έμαθα πολύ αργότερα, από άρθρα πολεμικής. Ποτέ δεν είχα την τύχη ή την ευκαιρία να εκφραστώ πάνω σ’ αυτό. Όσο για τη διακήρυξη, εγώ (όπως και, για ένα λόγο παραπάνω, όλοι οι επικριτές μου) δεν την είδα ούτε την διάβασα. Έτσι, έχει από πλευράς γεγονότων αυτή η εκπληκτική υπόθεση. Λυπάμαι που πρέπει να αποστερήσω όλους τους Τέλμαν και τους Ζέμαρντ από το εύχρηστο και πειστικό αυτό επιχείρημα. Αλλά τα γεγονότα είναι πιο ισχυρά από τα ανθρωπιστικά αισθήματά μου.

Αλλά τα πράγματα δεν σταματάνε εδώ. Η τύχη προνοητικά έφερε έτσι τα γεγονότα, ώστε, την ίδια περίοδο που ο Πάρβους δημοσίευε στο εξωτερικό τη διακήρυξη: «Όχι Τσάρο –αλλά μια κυβέρνηση εργατών», που μου ήταν άγνωστη, εμφανίστηκε παράνομα στην Πετρούπολη μια διακήρυξη, γραμμένη από μένα, με τίτλο: «Ούτε Τσάρος ούτε Ζέμτσι[4], αλλά ο λαός!». Ο τίτλος αυτός που συχνά επαναλαμβάνεται μέσα στο κείμενο του φυλλαδίου σαν ένα σύνθημα που αγκαλιάζει τους εργάτες και τους αγρότες, ενδέχεται να έχει συλληφθεί για να ανασκευάσει, σε μια λαϊκή μορφή, τους μεταγενέστερους ισχυρισμούς σ’ ότι αφορά το πήδημα πάνω από το δημοκρατικό στάδιο της επανάστασης. Η έκκληση αναδημοσιεύεται στα «Άπαντά» μου (τόμ. 2, μέρ. Ι, σελ. 256). Υπάρχουν επίσης οι διακηρύξεις μου, που εκδόθηκαν από την Κεντρική Επιτροπή των Μπολσεβίκων, προς εκείνη την αγροτιά, που, σύμφωνα με την ιδιοφυή έκφραση του Στάλιν, «απλά ξέχασα».

Αλλά, ακόμα κι αυτό δεν καλύπτει όλο το ζήτημα. Λίγο μόλις καιρό πιο πριν, ο αξιότιμος Ραφέ, ένας θεωρητικός και ηγέτης της Κινέζικης Επανάστασης, έγραψε στο θεωρητικό όργανο της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης για το ίδιο αυτό φρικαλέο σύνθημα που ο Τρότσκι πρόβαλε το 1917. Όχι το 1905, αλλά το 1917! Για το μενσεβίκο Ραφέ, υπάρχει οπωσδήποτε κάποια δικαιολογία: σχεδόν μέχρι το 1920 ήταν «υπουργός» του Πετλιούρα, και πως μπορούσε αυτός, υπεραπασχολημένος με τις κρατικές φροντίδες της πάλης ενάντια στους Μπολσεβίκους να δώσει προσοχή στο τι γινόταν μέσα στο στρατόπεδο της Οκτωβριανής Επανάστασης! Και καλά αυτός, αλλά η Συντακτική Επιτροπή του Οργάνου της Κεντρικής Επιτροπής; Είναι εκπληκτικό. Μια βλακεία παραπάνω ή παρακάτω...

Μα πώς είναι αυτό δυνατό;, θα διαμαρτυρηθεί ο ευσυνείδητος αναγνώστης που τον έχουν ταΐσει με τα σκύβαλα αυτά των τελευταίων χρόνων. Δεν διδαχτήκαμε τίποτε από τις εκατοντάδες και χιλιάδες βιβλία και άρθρα;....

Ναι, φίλοι μου, διδαχτήκατε και αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που πρέπει να τα ξαναμάθετε από την αρχή. Αυτά είναι τα επιπλέον έξοδα της περιόδου της αντίδρασης. Και δεν μπορεί να γίνει τίποτε, σε σχέση μ’ αυτό. Η ιστορία δεν είναι ένας ίσιος δρόμος. Προσωρινά έχει μπερδευτεί στα αδιέξοδα του Στάλιν.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
————————

[1]. «Ομιλία στο Τρίτο Συνέδριο του ΣΔΕΚΡ, πάνω στις Τροπολογίες για την Απόφαση που αφορούσε την Προσωρινή Επαναστατική Κυβέρνηση», «Άπαντα», τόμ. 10, σελ. 148, Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή». Ο Λένιν χρησιμοποιεί εδώ το κομματικό ψευδώνυμο του Κράσιν: Ζιμίν.

[2]. Συμφωνούν μ’ αυτό οι αργοπορημένοι επικριτές της διαρκούς επανάστασης; Είναι έτοιμοι να επεκτείνουν αυτή τη στοιχειώδη πρόταση στις χώρες της Ανατολής, στην Κίνα, στην Ινδία, κλπ; Ναι ή όχι; –Λ.Τ.

[3]. «Το Συνέδριο του ΣΔΕΚΡ στο Λονδίνο: Συμπερασματικές Παρατηρήσεις πάνω στο Ζήτημα της Στάσης προς τα Αστικά Κόμματα», («Άπαντα», τόμ. 15, σελ. 362, Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή».

[4]. Τα μέλη των τοπικών αρχών αυτοδιοίκησης, των Ζέμστβο, που με περιορισμένες εξουσίες ιδρύθηκαν την τελευταία περίοδο της τσαρικής κυριαρχίας και που κυριαρχούνταν από τη φιλελεύθερη αριστοκρατία.