Λεόν Τρότσκι

Η Διαρκής Επανάσταση

5. Η «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ»
ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ;
ΚΙ ΑΝ ΝΑΙ, ΠΟΤΕ;

Επικαλούμενος τον Λένιν, ο Ράντεκ βεβαιώνει ότι η δημοκρατική δικτατορία πραγματοποιήθηκε με τη μορφή της δυαδικής εξουσίας. Ναι, μερικές φορές –και μάλιστα, κάτω από όρους– ο Λένιν έθεσε το ζήτημα μ’ αυτόν τον τρόπο. Αυτό το δέχομαι. «Μερικές φορές;», ο Ράντεκ αγανακτεί και με κατηγορεί ότι επιτίθεμαι σε μια από τις πιο θεμελιακές ιδέες του Λένιν. Αλλά ο Ράντεκ εξοργίζεται μόνο γιατί δεν έχει δίκιο. Στην μπροσούρα μου: Τα Μαθήματα του Οκτώβρη, την οποία ο Ράντεκ επίσης κριτικάρει με μια καθυστέρηση τεσσάρων σχεδόν χρόνων, εξήγησα ως εξής τα λόγια του Λένιν πάνω στην «πραγματοποίηση» της δημοκρατικής δικτατορίας:

«Ο δημοκρατικός συνασπισμός των εργατών και των αγροτών μπορούσε να πάρει μόνο το σχήμα μιας ανώριμης μορφής εξουσίας που ήταν ανίκανη να φθάσει στην πραγματική εξουσία –μπορούσε να πάρει μορφή μόνο σαν τάση και όχι σαν ένα συγκεκριμένο γεγονός», (Λ.Τρότσκι: «Άπαντα», τόμ. 3, μέρ. Ι, σελ. 21)[1].

Σε σχέση μ’ αυτή την ερμηνεία, ο Ράντεκ γράφει: «Μια τέτοια ερμηνεία του περιεχομένου ενός από τα πιο αξιοσημείωτα θεωρητικά κεφάλαια του έργου του Λένιν, δεν αξίζει απολύτως τίποτε». Τα λόγια αυτά τα ακολουθεί μια παθιασμένη έκκληση στις παραδόσεις του Μπολσεβικισμού, και, τελικά, το συμπέρασμα: «Αυτά τα ζητήματα είναι πάρα πολύ σημαντικά για να μπορεί κανείς να τα αντικρούσει με μια αναφορά σ’ αυτό που ο Λένιν είπε μερικές φορές».

Μ’ αυτά ο Ράντεκ ισχυρίζεται ότι δεν έδωσα αρκετή προσοχή σε μια «από τις πιο αξιοσημείωτες» ιδέες του Λένιν. Αλλά ο Ράντεκ καταναλώνει άδικα την αγανάκτηση και το πάθος του. Λίγη κατανόηση θα ταίριαζε καλύτερα εδώ. Η παρουσίαση που κάνω στα Μαθήματα του Οχτώβρη, αν και πολύ συμπυκνωμένη, βασίζεται όχι σε μια ξαφνική έμπνευση στη βάση αποσπασμάτων που παίρνονται από δεύτερο χέρι, αλλά πάνω σε μια γνήσια και βαθιά μελέτη των γραπτών του Λένιν. Αναπαράγει την ουσία της ιδέας του Λένιν πάνω σ’ αυτό το ζήτημα, ενώ η πολυλογία στην παρουσίαση του Ράντεκ, παρά την πληθώρα των αποσπασμάτων, δεν διατηρεί ούτε ένα ζωντανό μέρος της σκέψης του Λένιν.

Γιατί χρησιμοποίησα τον προσδιορισμό «μερικές φορές»; Γιατί αυτό συνέβαινε πραγματικά. Οι αναφορές στο γεγονός ότι η δημοκρατική δικτατορία «πραγματοποιήθηκε» με τη μορφή της δυαδικής εξουσίας («με μια ορισμένη μορφή και μέχρι ένα ορισμένο σημείο»), έγιναν από τον Λένιν μόνο στην περίοδο από τον Απρίλη μέχρι τον Οχτώβρη του 1917, δηλαδή, πριν την αληθινή πραγματοποίηση της δημοκρατικής επανάστασης. Ο Ράντεκ ούτε το παρατήρησε, ούτε το κατάλαβε, ούτε το εκτίμησε αυτό. Στην πάλη του ενάντια στους τωρινούς επιγόνους, ο Λένιν μίλησε με εξαιρετική επιφύλαξη για την «πραγματοποίηση» της δημοκρατικής δικτατορίας. Και το έκανε αυτό, όχι για να δώσει έναν ιστορικό χαρακτηρισμό στην περίοδο της δυαδικής εξουσίας –μ’ αυτή τη μορφή, κάτι τέτοιο θα ήταν σκέτη ανοησία– αλλά για να αντιτάξει ένα επιχείρημα ενάντια σ’ εκείνους που περίμεναν μια δεύτερη, βελτιωμένη έκδοση της ανεξάρτητης δημοκρατικής δικτατορίας. Τα λόγια του Λένιν σήμαιναν απλά ότι δεν υπάρχει και δεν θα υπάρξει άλλη δημοκρατική δικτατορία πέρα από το άθλιο αυτό έκτρωμα της δυαδικής εξουσίας, και ότι, γι’ αυτό το λόγο, ήταν αναγκαίο να «επανεξοπλίσουμε» το Κόμμα, δηλαδή, να αλλάξουμε σύνθημα. Το να ισχυρίζεται κανείς ότι η συμμαχία των μενσεβίκων και των σοσιαλεπαναστατών με την μπουρζουαζία, που αρνήθηκε να δώσει τη γη στους χωρικούς και κυνηγούσε τους Μπολσεβίκους, αποτελούσε την «πραγματοποίηση» του συνθήματος των Μπολσεβίκων –αυτό σημαίνει είτε ότι θέλουμε να παρουσιάσουμε σκόπιμα το άσπρο για μαύρο είτε ότι έχουμε χάσει οριστικά το μυαλό μας.

Θα μπορούσε κανείς να χρησιμοποιήσει ενάντια στους μενσεβίκους ένα επιχείρημα κάπως ανάλογο με κείνο που χρησιμοποίησε ο Λένιν ενάντια στον Κάμενεφ: «Περιμένετε ακόμα, η μπουρζουαζία να εκπληρώσει μια “προοδευτική” αποστολή στην επανάσταση; Μα αυτή η αποστολή έχει ήδη εκπληρωθεί: ο πολιτικός ρόλος του Ροντζιάνκο, του Γκουτσκόφ και του Μιλιουκόφ αντιπροσωπεύει το μάξιμουμ που η μπουρζουαζία είναι ικανή να δώσει, το ίδιο όπως ο κερενσκισμός είναι το μάξιμουμ της δημοκρατικής επανάστασης που θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί σαν ένα ανεξάρτητο στάδιο».

Αναμφισβήτητα ανατομικά χαρακτηριστικά –ίχνη– μαρτυρούν ότι οι πρόγονοί μας είχαν ουρά. Αυτά τα χαρακτηριστικά αρκούν για να βεβαιώσουν τη γενετική ενότητα του ζωικού βασιλείου. Αλλά, για να μιλήσουμε ειλικρινά, ο άνθρωπος δεν έχει ουρά. Ο Λένιν έδειξε στον Κάμενεφ τα ίχνη της δημοκρατικής δικτατορίας στο καθεστώς της δυαδικής εξουσίας και τον προειδοποίησε ότι δεν μπορούσε να ελπίζει κανείς να γεννηθεί από τα ίχνη αυτά ένα καινούριο όργανο. Και δεν είχαμε μια ανεξάρτητη δημοκρατική δικτατορία, αν και είχαμε συμπληρώσει τη δημοκρατική επανάσταση μ’ έναν τρόπο πιο βαθύ, πιο αποφασιστικό, πιο καθαρό απ’ ότι είχε γίνει οπουδήποτε αλλού.

Ο Ράντεκ θα έπρεπε να αναλογιστεί το γεγονός ότι, αν η δημοκρατική δικτατορία είχε αληθινά πραγματοποιηθεί την περίοδο από το Φλεβάρη μέχρι τον Απρίλη του 1917, τότε, ακόμα και ο Μόλοτοφ θα την είχε αναγνωρίσει. Το Κόμμα και η τάξη καταλάβαιναν τη δημοκρατική δικτατορία σαν ένα καθεστώς που θα σύντριβε ανελέητα τον παλιά κρατικό μηχανισμό της μοναρχίας και θα καταργούσε εντελώς τη φεουδαρχική γαιοκτησία. Όμως, απ’ όλα αυτά δεν υπήρχε ούτε ίχνος στην περίοδο του Κερένσκι. Για το Μπολσεβίκικο Κόμμα, ωστόσο, το ζήτημα ήταν η αληθινή πραγματοποίηση των επαναστατικών καθηκόντων και όχι η αποκάλυψη ορισμένων κοινωνιολογικών και ιστορικών «ιχνών». Ο Λένιν, για να διαφωτίσει θεωρητικά τους αντιπάλους του, φώτισε με άπλετο φως αυτά τα χαρακτηριστικά που δεν αναπτύχθηκαν –και αυτό είναι όλο που έκανε σε σχέση μ’ αυτό. Ο Ράντεκ, όμως, προσπαθεί στα σοβαρά να μας πείσει ότι, στην περίοδο της δυαδικής εξουσίας, δηλαδή, στην περίοδο της έλλειψης κάθε εξουσίας, υπήρξε η «δικτατορία» και ότι η δημοκρατική επανάσταση πραγματοποιήθηκε. Μόνο που ήταν μια τέτοια «δημοκρατική επανάσταση», βλέπετε, που χρειάστηκε όλη η μεγαλοφυΐα του Λένιν για να την αναγνωρίσει. Αλλά αυτό ακριβώς σημαίνει ότι δεν πραγματοποιήθηκε. Μια πραγματική δημοκρατική επανάσταση θα την αναγνώριζε χωρίς δυσκολία κάθε αγράμματος αγρότης της Ρωσίας ή της Κίνας. Αλλά όσον αφορά τα μορφολογικά χαρακτηριστικά, είναι ένα πιο δύσκολο πράγμα. Για παράδειγμα, παρά το μάθημα που βγήκε με τον Κάμενεφ στη Ρωσία, είναι αδύνατο να κάνουμε τον Ράντεκ να καταλάβει, τελικά, ότι η δημοκρατική δικτατορία «πραγματοποιήθηκε» επίσης, με την έννοια που ο Λένιν την καταλάβαινε, και στην Κίνα (διαμέσου του Κουόμινταγκ). Κι ότι πραγματοποιήθηκε μ’ έναν τρόπο πιο πλήρη και πιο ολοκληρωμένο απ’ ότι στη χώρα μας, διαμέσου του θεσμού της δυαδικής εξουσίας. Μόνο άνθρωποι αθεράπευτα αφελείς μπορούν να περιμένουν μια δεύτερη και βελτιωμένη έκδοση της «δημοκρατίας» στην Κίνα.

Αν η δημοκρατική δικτατορία δεν είχε πραγματοποιηθεί στη χώρα μας παρά μόνο με τη μορφή του κερενσκισμού, που έπαιξε το ρόλο του παιδιού για τα θελήματα του Λόιδ Τζορτζ και του Κλεμανσό, τότε θα έπρεπε να πούμε ότι η Ιστορία χλεύασε σκληρά το στρατηγικό σύνθημα του Μπολσεβικισμού. Ευτυχώς, δεν είναι έτσι. Το σύνθημα των Μπολσεβίκων έχει πραγματικά πραγματοποιηθεί, όχι σαν ένα μορφολογικό χαρακτηριστικό, αλλά σαν μια μεγάλη ιστορική πραγματικότητα. Μόνο που πραγματοποιήθηκε, όχι πριν, αλλά μετά τον Οκτώβρη. Ο πόλεμος των χωρικών, για να χρησιμοποιήσω μια έκφραση του Μαρξ, υποστήριξε τη δικτατορία του προλεταριάτου. Η συνεργασία των δυο τάξεων πραγματοποιήθηκε διαμέσου του Οκτώβρη σε μια γιγάντια κλίμακα. Εκείνη την περίοδο κάθε αγράμματος χωρικός αισθάνθηκε και συνέλαβε, ακόμα και χωρίς τα σχόλια του Λένιν, ότι το μπολσεβίκικο σύνθημα είχε αποκτήσει ζωή. Κι ο ίδιος ο Λένιν εκτίμησε την Επανάσταση του Οκτώβρη –το πρώτο της στάδιο– σαν την αληθινή πραγματοποίηση της δημοκρατικής επανάστασης και, κατά συνέπεια, σαν την αληθινή ενσάρκωση, αν και τροποποιημένη, του στρατηγικού συνθήματος των Μπολσεβίκων. Πρέπει να βλέπουμε τον Λένιν ως όλο. Και, πριν απ’ όλα, τον Λένιν μετά τον Οκτώβρη, τότε που εξέταζε και εκτιμούσε τα γεγονότα από ένα ανώτερο σημείο. Τέλος, πρέπει να τον βλέπουμε από τη λενινιστική σκοπιά κι όχι από τη σκοπιά των επιγόνων.

Το ζήτημα του ταξικού χαρακτήρα της επανάστασης και της «μετεξέλιξης» της έχει αναλυθεί από τον Λένιν (μετά τον Οκτώβρη) στο βιβλίο του ενάντια στον Κάουτσκι. Να ένα από τα αποσπάσματα που ο Ράντεκ θα έπρεπε να σκεφτεί λιγάκι.

«Ναι, η επανάστασή μας (η Επανάσταση του Οκτώβρη –Λ.Τ.) είναι μια αστική επανάσταση όσο προχωράμε με την αγροτιά σαν όλο. Αυτό το είχαμε καταλάβει όσο γινόταν καλύτερα. Από το 1905 το είχαμε πει εκατοντάδες και χιλιάδες φορές και ποτέ δεν επιχειρήσαμε να πηδήξουμε πάνω από το αναγκαίο αυτό στάδιο του ιστορικού προτσές ή να το καταργήσουμε με διατάγματα».

Και πιο κάτω:
«Τα πράγματα έγιναν όπως ακριβώς τα είχαμε προβλέψει. Η πορεία της επανάστασης έχει επιβεβαιώσει την ορθότητα του συλλογισμού μας. Αρχικά, μαζί με “ολόκληρη” την αγροτιά, ενάντια στη μοναρχία, ενάντια στους μεγάλους γαιοκτήμονες, ενάντια στο μεσαιωνικό καθεστώς (και σ’ αυτό το βαθμό η επανάσταση παραμένει αστική, αστική-δημοκρατική). Μετά, με τους φτωχότερους χωρικούς, με τους μισοπρολετάριους, με όλους του εκμεταλλευόμενους ενάντια στον καπιταλισμό, κι εδώ περιλαμβάνονται και οι πλούσιοι χωρικοί, οι κουλάκοι, οι κερδοσκόποι, και σ’ αυτό το βαθμό η επανάσταση γίνεται σοσιαλιστική», (Ν.Λένιν: «Άπαντα», τόμ. XV, σελ. 508)[2].

Να πως μιλούσε ο Λένιν –όχι «μερικές φορές», αλλά πάντα– ή, ακριβέστερα, απαράλλαχτα, όταν έδινε μια τελειωμένη και γενικευμένη και τελειοποιημένη εκτίμηση της επανάστασης, περιλαμβανομένου και του Οκτώβρη: «Τα πράγματα έγιναν όπως ακριβώς τα είχαμε προβλέψει». Η αστική-δημοκρατική επανάσταση πραγματοποιήθηκε σαν ένας συνασπισμός των εργατών και των αγροτών. Αυτό έγινε στη διάρκεια της περιόδου του Κερένσκι; Όχι, αυτό έγινε στη διάρκεια της πρώτης περιόδου μετά τον Οκτώβρη. Είναι σωστό αυτό; Ναι, είναι σωστό. Αλλά, όπως ξέρουμε τώρα, δεν πραγματοποιήθηκε με τη μορφή μιας δημοκρατικής δικτατορίας, αλλά με τη μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου. Μ’ αυτό εξαφανίστηκε και η αναγκαιότητα της παλιάς αλγεβρικής φόρμουλας.

Αν, τα επόμενα χρόνια, αντιπαραθέταμε χωρίς κριτική το υπό όρους επιχείρημα του Λένιν ενάντια στον Κάμενεφ, το 1917, στον ολοκληρωμένο λενινιστικό χαρακτηρισμό της Επανάστασης του Οκτώβρη, τότε, θα καταλήγαμε στο συμπέρασμα ότι «πραγματοποιήθηκαν» δυο δημοκρατικές επαναστάσεις στη Ρωσία. Αυτό πάει πολύ, και για ένα λόγο παραπάνω όταν η δεύτερη επανάσταση χωρίζεται από την πρώτη, με μια ένοπλη εξέγερση του προλεταριάτου.

Συγκρίνετε τώρα τα προηγούμενα αποσπάσματα από το βιβλίο του Λένιν, Η Προλεταριακή Επανάσταση και ο Αποστάτης Κάουτσκι με το παρακάτω απόσπασμα από την μπροσούρα μου, «Αποτελέσματα και Προοπτικές» όπου, στο κεφάλαιο, «Το Προλεταριακό Καθεστώς» περιγράφω το πρώτο στάδιο της δικτατορίας και τις προοπτικές της κατοπινής ανάπτυξης:

«Η κατάργηση της φεουδαρχίας θα συναντήσει την υποστήριξη ολόκληρης της αγροτιάς σαν μια υποδουλωμένη τάξη. Μια προοδευτική φορολογία εισοδήματος θα υποστηριχτεί επίσης από τη μεγάλη πλειοψηφία της αγροτιάς. Αλλά κάθε νομοθετικό μέτρο για την υπεράσπιση του αγροτικού προλεταριάτου, όχι μόνο δεν θα συναντήσει την ενεργό συμπαράσταση της πλειοψηφίας, αλλά και θα συναντήσει την ενεργητική αντίθεση μιας μειοψηφίας της αγροτιάς.

Το προλεταριάτο θα αναγκαστεί να φέρει την ταξική πάλη στο χωριό και μ’ αυτόν τον τρόπο να καταστρέψει την κοινότητα συμφερόντων που αναμφισβήτητα υπάρχει ανάμεσα σ’ όλους τους αγρότες αν και μέσα σε στενά, συγκριτικά, όρια. Από την πρώτη στιγμή, μετά την κατάληψη της εξουσίας, το προλεταριάτο θα πρέπει να στηριχθεί στον ανταγωνισμό ανάμεσα στο φτωχό χωρικό και τον πλούσιο χωρικό, ανάμεσα στο αγροτικό προλεταριάτο και την αγροτική μπουρζουαζία», (Λ.Τρότσκι: Η Επανάστασή μας, 1906, σελ. 255, αγγλική έκδοση σελ. 208).

Πόσο λίγο μοιάζει αυτό με την «αγνόηση» της αγροτιάς απομέρους μου και με τον πλήρη «ανταγωνισμό» της γραμμής μου με τη γραμμή του Λένιν!

Το απόσπασμα του Λένιν, που παράθεσα πιο πάνω, δεν είναι το μόνο αυτού του είδους. Αντίθετα, όπως συμβαίνει πάντα με τον Λένιν, η καινούρια φόρμουλα που φωτίζει πιο διεισδυτικά τα γεγονότα, γίνεται γι’ αυτόν ο άξονας των ομιλιών και των άρθρων του για μια ολόκληρη περίοδο. Το Μάρτη του 1919, ο Λένιν έλεγε:

«Τον Οκτώβρη του 1917, κατακτήσαμε την εξουσία μαζί με ολόκληρη την αγροτιά. Αυτή ήταν μια αστική επανάσταση, στο μέτρο που η ταξική πάλη δεν είχε ακόμα αναπτυχθεί στις αγροτικές περιοχές», (Ν. Λένιν: «Άπαντα», τόμ. XV, σελ. 143)[3].

Τα παρακάτω ειπώθηκαν από τον Λένιν στο Συνέδριο του Κόμματος, το Μάρτη του 1919:
«Σε μια χώρα όπου το προλεταριάτο υποχρεώθηκε να πάρει την εξουσία με τη βοήθεια της αγροτιάς, όπου το προλεταριάτο έπαιξε το ρόλο του εντολοδόχου της μικροαστικής επανάστασης, η επανάστασή μας ως την εποχή της οργάνωσης των Επιτροπών φτωχολογιάς, δηλαδή ως το καλοκαίρι, ακόμα και ως το φθινόπωρο του 1918, ήταν σε σημαντικό βαθμό, μια αστική επανάσταση», (Ν.Λένιν: «Άπαντα», τόμ. XVI, σελ. 105)[4].

Αυτά τα λόγια έχουν πολλές φορές επαναληφθεί από τον Λένιν, σε διάφορες περιπτώσεις και με διάφορες μορφές. Ο Ράντεκ, ωστόσο, απλούστατα αποφεύγει τη θεμελιώδη αυτή σκέψη του Λένιν, που είναι αποφασιστική στη διαμάχη.

Το προλεταριάτο, λέει ο Λένιν, πήρε την εξουσία τον Οκτώβρη μαζί με την αγροτιά. Απ’ αυτό και μόνο η επανάσταση ήταν μια αστική επανάσταση. Είναι αυτό σωστό; Με μια ορισμένη έννοια, ναι. Αλλά αυτό σημαίνει ότι η αληθινή δημοκρατική δικτατορία του προλεταριάτου και της αγροτιάς, δηλαδή, αυτή που σύντριψε πραγματικά το καθεστώς του απολυταρχισμού και της δουλοπαροικίας και απόσπασε τη γη από τους φεουδάρχες, δεν έγινε πριν τον Οκτώβρη, αλλά μόνο μετά τον Οκτώβρη. Αυτή πραγματοποιήθηκε, για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του Μαρξ, με τη μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου που υποστηρίζεται από τον πόλεμο των χωρικών –και μετά, μερικούς μήνες αργότερα, άρχισε να αναπτύσσεται σε σοσιαλιστική δικτατορία. Είναι αλήθεια δύσκολο να κατανοηθεί αυτό; Μπορούν να υπάρχουν διαφορές απόψεων πάνω σ’ αυτό το σημείο σήμερα;

Σύμφωνα με τον Ράντεκ, η θεωρία της «διαρκούς» κάνει το έγκλημα να μπερδεύει το αστικό στάδιο με το σοσιαλιστικό στάδιο. Αλλά, στην πραγματικότητα, η ταξική δυναμική έχει τόσο πολύ «μπερδέψει», δηλαδή, συνδυάσει τα δυο αυτά στάδια που ο δύστυχος μεταφυσικός μας δεν είναι πια σε θέση να βρει κάποια άκρη.

Βέβαια, πολλά κενά και πολλοί λαθεμένοι ισχυρισμοί μπορεί να βρεθούν στο «Αποτελέσματα και Προοπτικές». Αλλά, στο κάτω κάτω, το έργο αυτό γράφτηκε, όχι το 1928, αλλά πολύ πριν τον Οκτώβρη –πριν τον Οκτώβρη του 1905. Το ζήτημα των κενών στη θεωρία της διαρκούς επανάστασης, ή, πιο σωστά, στα βασικά μου επιχειρήματα γι’ αυτήν τη θεωρία εκείνο τον καιρό, δεν θίγονται καν από τον Ράντεκ, γιατί, ακολουθώντας τους δασκάλους του –τους επιγόνους– ο Ράντεκ επιτίθεται όχι στα κενά, αλλά στις δυνατές πλευρές της θεωρίας, τις πλευρές εκείνες που η πορεία της ιστορικής ανάπτυξης επιβεβαίωσε, και επιτίθεται σ’ αυτές στο όνομα των πέρα για πέρα λαθεμένων συμπερασμάτων που βγάζει από τη διατύπωση του Λένιν –διατύπωση που ο Ράντεκ δεν έχει βαθιά μελετήσει ούτε την έχει σκεφτεί μέχρι το τέλος.

Γενικά, ολόκληρη η σχολή των επιγόνων κάνει ταχυδακτυλουργίες με τα παλιά αποσπάσματα σ’ ένα τελείως ειδικό επίπεδο που ποτέ δεν διασταυρώνεται με το πραγματικό ιστορικό προτσές. Αλλά όταν οι αντίπαλοι του «τροτσκισμού» βρίσκονται υποχρεωμένοι να κάνουν μια ανάλυση της πραγματικής εξέλιξης της Επανάστασης του Οκτώβρη, και να το κάνουν αυτό με τρόπο σοβαρό και συνειδητό –αυτό συμβαίνει καμιά φορά και με ορισμένους απ’ αυτούς– τότε, καταλήγουν αναπόφευκτα σε διατυπώσεις στο πνεύμα της θεωρίας που απορρίπτουν. Την πιο καθαρή απόδειξη γι’ αυτό, την βρίσκουμε στα έργα του Α. Γιάκοβλεφ που είναι αφιερωμένα στην Ιστορία της Επανάστασης του Οκτώβρη. Να πως διατυπώνονται οι ταξικές σχέσεις της παλιάς Ρωσίας απ’ αυτόν το συγγραφέα, που σήμερα είναι ένας από τους στυλοβάτες της κυρίαρχης φράξιας[5] και αναμφίβολα πιο μορφωμένος από τους άλλους σταλινικούς, και, ιδιαίτερα, πιο μορφωμένος από τον ίδιο τον Στάλιν:

«Έναν διπλό περιορισμό βλέπουμε στο ξεσήκωμα των χωρικών (από τον Μάρτη μέχρι τον Οκτώβρη του 1917). Αφού υψώθηκε μέχρι το επίπεδο του πολέμου των χωρικών, το ξεσήκωμα δεν μπόρεσε να ξεπεράσει τους περιορισμούς του, δεν μπόρεσε να τσακίσει τα όρια του άμεσου καθήκοντός του να καταστρέψει το διπλανό γαιοκτήμονα. Δεν μπόρεσε να μεταμορφωθεί σ’ ένα οργανωμένο επαναστατικό κίνημα. Δεν μπόρεσε να ξεπεράσει το χαρακτήρα της στοιχειακής έκρηξης που διακρίνει ένα αγροτικό κίνημα.

Το ξεσήκωμα των χωρικών από μόνο του –ένα στοιχειακό ξεσήκωμα που περιορίζεται στο στόχο του να εξολοθρεύσει το διπλανό γαιοκτήμονα– δεν μπορούσε να νικήσει, δεν μπορούσε να συντρίψει την κρατική εξουσία την εχθρική στον αγρότη, που υποστήριζε το γαιοκτήμονα. Να γιατί το αγροτικό κίνημα μπορεί να νικήσει μόνο αν καθοδηγείται από την αντίστοιχη τάξη της πόλης... Να γιατί η τύχη της αγροτικής επανάστασης αποφασίστηκε σε τελευταία ανάλυση, όχι στις δεκάδες χιλιάδες χωριά, αλλά στις εκατοντάδες πόλεις. Μόνο η εργατική τάξη, που κατάφερνε στην μπουρζουαζία ένα θανατηφόρο χτύπημα στα κέντρα της χώρας, μπορούσε να εξασφαλίσει τη νίκη στο ξεσήκωμα των αγροτών. Μόνο η νίκη της εργατικής τάξης στην πόλη μπορούσε να αποσπάσει το αγροτικό κίνημα από τα στενά πλαίσια μιας στοιχειακής σύγκρουσης ανάμεσα σε δεκάδες εκατομμύρια αγρότες και δεκάδες χιλιάδες γαιοκτήμονες. Μόνο η νίκη της εργατικής τάξης, μπορούσε, τέλος, να βάλει τις βάσεις ενός νέου τύπου αγροτικής οργάνωσης, που να ενώνει τους φτωχούς και μεσαίους χωρικούς, όχι με την μπουρζουαζία, αλλά με την εργατική τάξη. Το πρόβλημα της νίκης του ξεσηκωμού των χωρικών ήταν το πρόβλημα της νίκης της εργατικής τάξης στις πόλεις.

Όταν οι εργάτες κατάφεραν ένα αποφασιστικό χτύπημα στην κυβέρνηση της μπουρζουαζίας τον Οκτώβρη, έλυσαν μ’ αυτό, παρεμπιπτόντως, και το πρόβλημα της νίκης της αγροτικής εξέγερσης».

Και λίγο πιο κάτω:
«Όλη η ουσία του ζητήματος είναι ότι, λόγω των ιστορικά δοσμένων συνθηκών, η αστική Ρωσία του 1917 οδηγήθηκε σε μια συμμαχία με τους γαιοκτήμονες. Ακόμα και τα τμήματα τα πιο αριστερά της μπουρζουαζίας, όπως οι μενσεβίκοι και οι σοσιαλεπαναστάτες, δεν τόλμησαν να πάνε πέρα από ένα ευνοϊκό συμβιβασμό με τους γαιοκτήμονες. Σ’ αυτό βρίσκεται η πιο σημαντική διαφορά ανάμεσα στη Ρωσική Επανάσταση και τη Γαλλική Επανάσταση που έγινε πάνω από εκατό χρόνια πριν... Η αγροτική επανάσταση δεν μπορούσε να θριαμβεύσει το 1917 σαν αστική επανάσταση (Ακριβώς! –Λ.Τ.). Δυο δρόμοι ήταν ανοιχτοί μπροστά της: είτε η ήττα κάτω από τα χτυπήματα της μπουρζουαζίας και των γαιοκτημόνων, ή η νίκη σαν ένα κίνημα βοηθητικό που συνοδεύει την προλεταριακή επανάσταση. Αναλαμβάνοντας την αποστολή της μπουρζουαζίας στη Μεγάλη Γαλλική Επανάσταση, αναλαμβάνοντας το καθήκον να ηγηθεί στην αγροτική δημοκρατική επανάσταση, η εργατική τάξη της Ρωσίας, αποκτούσε τη δυνατότητα να πραγματοποιήσει μια νικηφόρα προλεταριακή επανάσταση», (Α.Γιάκοβλεφ: Το Αγροτικό Κίνημα το 1917, Κρατικές Εκδόσεις, 1927, σελ. 10-11, 11-12).

Ποιά είναι τα κύρια στοιχεία των επιχειρημάτων του Γιάκοβλεφ; Η ανικανότητα της αγροτιάς να παίξει έναν ανεξάρτητο πολιτικό ρόλο. Το αναπόφευκτο συμπέρασμα που βγαίνει απ’ αυτό, σ’ ότι αφορά τον ηγετικό ρόλο μιας τάξης από τις πόλεις. Η έλλειψη κάθε δυνατότητας στη ρωσική μπουρζουαζία να αναλάβει ηγετικό ρόλο στην αγροτική επανάσταση. Το αναπόφευκτο συμπέρασμα που απορρέει απ’ αυτό, για τον ηγετικό ρόλο του προλεταριάτου. Η κατάληψη της εξουσίας από το προλεταριάτο σαν ηγέτης της αγροτικής επανάστασης. Τελικά, η δικτατορία του προλεταριάτου που στηρίζεται στον πόλεμο των χωρικών και ανοίγει την εποχή της σοσιαλιστικής επανάστασης. Αυτά καταστρέφουν τις ρίζες της μεταφυσικής τοποθέτησης του ζητήματος σ’ ότι αφορά τον «αστικό» ή «σοσιαλιστικό» χαρακτήρα της επανάστασης. Η ουσία της υπόθεσης βρίσκεται στο γεγονός ότι το αγροτικό ζήτημα, που αποτελούσε τη βάση της αστικής επανάστασης δεν μπορούσε να λυθεί κάτω από την κυριαρχία της μπουρζουαζίας. Η δικτατορία του προλεταριάτου εμφανίστηκε στη σκηνή όχι μετά την ολοκλήρωση της αγροτικής δημοκρατικής επανάστασης, αλλά σαν η αναγκαία προϋπόθεση για την εκπλήρωσή της. Με δύο λόγια, στο αναδρομικό αυτό σχήμα του Γιάκοβλεφ, έχουμε όλα τα ουσιώδη στοιχεία της θεωρίας της διαρκούς επανάστασης όπως τα είχα διατυπώσει το 1905. Από τη μεριά μου, ήταν ζήτημα ιστορικής πρόβλεψης. Ο Γιάκοβλεφ, βασιζόμενος στις προκαταρκτικές μελέτες ενός ολόκληρου επιτελείου νέων ερευνητών, κάνει έναν απολογισμό των γεγονότων των τριών επαναστάσεων είκοσι δύο χρόνια μετά την πρώτη επανάσταση και δέκα χρόνια μετά την Επανάσταση του Οκτώβρη. Και που καταλήγει; Ο Γιάκοβλεφ επαναλαμβάνει σχεδόν λέξη προς λέξη τις διατυπώσεις μου του 1905.

Αλλά ποιά είναι η στάση του Γιάκοβλεφ απέναντι στη θεωρία της διαρκούς επανάστασης; Είναι η στάση που ταιριάζει σε κάθε σταλινικό υπάλληλο που επιθυμεί να διατηρήσει το πόστο του κι ακόμα να αναρριχηθεί σ’ ένα ανώτερο πόστο. Αλλά πώς μπορεί ο Γιάκοβλεφ, σ’ αυτή την περίπτωση, να συμβιβάζει την εκτίμησή του για τις κινητήριες δυνάμεις της Επανάστασης του Οκτώβρη με την πάλη ενάντια στον «τροτσκισμό»; Είναι πολύ απλό: ούτε σκέπτεται καν για ένα τέτοιο συμβιβασμό. Όπως ορισμένοι φιλελεύθεροι τσαρικοί υπάλληλοι, δέχονταν τις θεωρίες του Δαρβίνου, αλλά ταυτόχρονα πήγαιναν τακτικά να μεταβάλουν, το ίδιο και ο Γιάκοβλεφ, εξαγοράζει το δικαίωμα να εκφράζει από καιρό σε καιρό μαρξιστικές ιδέες με αντίτιμο τη συμμετοχή του στο τελετουργικό πογκρόμ ενάντια στη διαρκή επανάσταση. Θα μπορούσε κανείς να παραθέσει δεκάδες παραδείγματα αυτού του είδους.

Δεν μένει πια παρά να προσθέσουμε ότι δεν είναι από δική του πρωτοβουλία που ο Γιάκοβλεφ έγραψε αυτό το έργο, απ’ όπου παραθέσαμε τα αποσπάσματα, πάνω στην Ιστορία της Επανάστασης του Οκτώβρη: αυτό το έκανε στη βάση μιας Απόφασης της Κεντρικής Επιτροπής που, ταυτόχρονα, είχε αναθέσει σε μένα την επίβλεψη της εργασίας του Γιάκοβλεφ[6]. Κείνη την εποχή περιμέναμε ακόμα ότι ο Λένιν θα γίνει καλά, και ποτέ κανείς από τους επίγονους δεν σκέφτηκε να υποκινήσει μια τεχνητή διαμάχη γύρω από τη διαρκή επανάσταση. Όπως και νά ’χει, με την ιδιότητά μου του πρώην, ή πιο σωστά του προτεινόμενου υπεύθυνου, της επίσημης Ιστορίας της Επανάστασης του Οκτώβρη, μπορώ να βεβαιώσω με πλήρη ικανοποίηση ότι ο συγγραφέας της, χρησιμοποιεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, σ’ όλα τα αμφισβητούμενα ζητήματα, κατά λέξη τις διατυπώσεις του προγραμμένου και αιρετικού έργου μου για τη διαρκή επανάσταση («Αποτελέσματα και Προοπτικές»).

Η συνολική εκτίμηση της ιστορικής τύχης του μπολσεβίκικου συνθήματος, που ο ίδιος ο Λένιν έκανε, δείχνει με βεβαιότητα ότι η διαφορά ανάμεσα στις δύο γραμμές, στη γραμμή της «διαρκούς» και στη γραμμή του Λένιν, έχει δευτερεύουσα και υποδιέστερη σημασία. Αυτό που τις ένωνε, όμως, ήταν πιο θεμελιακό. Κι αυτό το θεμέλιο των δυο γραμμών, που η Επανάσταση του Οκτώβρη τις συγχώνευσε πέρα για πέρα, βρίσκεται σε ασυμφιλίωτη αντίθεση, όχι μονάχα με τη γραμμή του Στάλιν το Φλεβάρη-Μάρτη και με τη γραμμή των Κάμενεφ, Ρίκοφ και Ζινόβιεφ τον Απρίλη-Οκτώβρη, όχι μόνο με ολόκληρη την κινέζικη πολιτική των Στάλιν, Μπουχάριν, Μαρτίνοφ, αλλά και με την τωρινή «κινέζικη» γραμμή του Ράντεκ.

Και όταν ο Ράντεκ, που έχει αλλάξει τόσο ριζικά τις απόψεις του ανάμεσα στα 1925 και το δεύτερο μισό του 1928, προσπαθεί να με πείσει ότι δεν καταλαβαίνω «την πολυπλοκότητα του μαρξισμού και του λενινισμού», τότε, μπορώ να του απαντήσω: Η θεμελιακή γραμμή σκέψης που ανάπτυξα πριν από είκοσι τρία χρόνια στο «Αποτελέσματα και Προοπτικές», θεωρώ ότι επιβεβαιώθηκε από τα γεγονότα σαν πέρα για πέρα σωστή, και, ακριβώς, γι’ αυτό είναι σε συμφωνία με τη στρατηγική γραμμή του Μπολσεβικισμού.

Ιδιαίτερα, δεν βλέπω τον παραμικρό λόγο να αναιρέσω οτιδήποτε απ’ αυτά που έχω πει το 1922 για τη διαρκή επανάσταση στον πρόλογο του βιβλίου μου, Το 1905, που ολόκληρο το Κόμμα διάβασε και μελέτησε σε αναρίθμητες εκδόσεις και επανεκδόσεις ενώ ζούσε ακόμα ο Λένιν, και που δεν «ενόχλησαν» τον Κάμενεφ παρά το φθινόπωρο του 1924 και τον Ράντεκ για πρώτη φορά το φθινόπωρο του 1928.

«Στην περίοδο ακριβώς που μεσολαβεί ανάμεσα στις 9 του Γενάρη και την απεργία του Οκτώβρη (γράφω σ’ αυτόν τον πρόλογο) ο συγγραφέας σχημάτισε αυτές τις απόψεις που αργότερα πήραν το όνομα: “θεωρία της διαρκούς επανάστασης“. Το κάπως ασυνήθιστο αυτό όνομα έκφραζε την ιδέα ότι η ρωσική επανάσταση, που ήταν άμεσα αντιμέτωπη με αστικά καθήκοντα, δεν θα μπορούσε σε καμιά περίπτωση να σταματήσει σ’ αυτά. Η επανάσταση δεν θα ήταν ικανή να λύσει τα άμεσα αστικά της καθήκοντα παρά μόνο αν έφερνε το προλεταριάτο στην εξουσία...

Αυτή η εκτίμηση επιβεβαιώθηκε σαν εντελώς σωστή, αν και ύστερα από ένα διάλειμμα δώδεκα χρόνων. Η ρωσική επανάσταση δεν μπορούσε να τελειώσει με ένα αστικό δημοκρατικό καθεστώς. Χρειάστηκε να μεταβιβάσει την εξουσία στην εργατική τάξη. Αν η εργατική τάξη ήταν, το 1905, πολύ αδύναμη ακόμα για να κατακτήσει την εξουσία, έπρεπε να ωριμάσει και να δυναμώσει, όχι κάτω από μια πλατιά αστική δημοκρατία, αλλά μέσα στην παρανομία του τσαρισμού της 3ης του Ιούνη[7]», (Λ.Τρότσκι: Το 1905, Πρόλογος, σελ. 4-5).

Θέλω να παραθέσω έναν ακόμα από τους πιο βίαιους χαρακτηρισμούς πολεμικής που έκανα για το σύνθημα της «δημοκρατικής δικτατορίας». Το 1909, έγραφα στο πολωνικό όργανο της Ρόζας Λούξεμπουργκ:

«Ενώ οι μενσεβίκοι, ξεκινώντας από την αφαίρεση ότι “η επανάστασή μας είναι αστική”, φτάνουν στην ιδέα της προσαρμογής ολόκληρης της τακτικής του προλεταριάτου στη συμπεριφορά της φιλελεύθερης μπουρζουαζίας μέχρι την κατάκτηση της κρατικής εξουσίας, οι Μπολσεβίκοι, ξεκινώντας επίσης από την ίδια καθαρή αφαίρεση: “δημοκρατική όχι σοσιαλιστική δικτατορία”, φτάνουν στην ιδέα ενός αστικού δημοκρατικού αυτοπεριορισμού του προλεταριάτου με την εξουσία στα χέρια του. Η διαφορά ανάμεσά τους πάνω σε αυτό το ζήτημα είναι, βέβαια, πάρα πολύ σημαντική: ενώ οι αντεπαναστατικές πλευρές του μενσεβικισμού εκδηλώνονται ήδη, σ’ όλο τους το μέγεθος, σήμερα, το αντεπαναστατικά χαρακτηριστικά του Μπολσεβικισμού απειλούν να γίνουν ένας μεγάλος κίνδυνος μόνο στην περίπτωση μιας νίκης της επανάστασης».

Σ’ αυτό το απόσπασμα του άρθρου, που ανατυπώθηκε στη ρωσική έκδοση του βιβλίου μου, Το 1905, έκανα το παρακάτω σχόλιο το Γενάρη του 1922:

«Όπως είναι γνωστό, δεν έγινε έτσι, γιατί ο Μπολσεβικισμός, κάτω από την ηγεσία του Λένιν ολοκλήρωσε (αν και όχι χωρίς εσωτερική πάλη) τον ιδεολογικό επανεξοπλισμό του, σ’ αυτό το πολύ σημαντικό ζήτημα, την άνοιξη του 1917, δηλαδή, πριν την κατάληψη της εξουσίας».

Και τα δυο αυτά αποσπάσματα έχουν υποβληθεί από το 1924 στα καταιγιστικά πυρά της κριτικής. Τώρα, ύστερα από μια καθυστέρηση τεσσάρων χρόνων, ο Ράντεκ έχει επίσης προσχωρήσει σ’ αυτή την κριτική. Όμως, αν σκεφτεί κανείς ευσυνείδητα αυτά τα αποσπάσματα, πρέπει να δεχτεί ότι περιείχαν μια σημαντική πρόβλεψη και μια όχι λιγότερο σημαντική προειδοποίηση. Το γεγονός που παραμένει είναι ότι τη στιγμή της Επανάστασης του Φλεβάρη ολόκληρη η λεγόμενη «παλιά φρουρά» των Μπολσεβίκων είχε τη θέση της ξερής αντιπαράθεσης της δημοκρατικής δικτατορίας στη σοσιαλιστική δικτατορία. Οι πιο στενοί μαθητές του Λένιν μεταμόρφωσαν την «αλγεβρική» φόρμουλά του σ’ ένα καθαρά μεταφυσικό κατασκεύασμα, που το κατεύθυναν ενάντια στην πραγματική ανάπτυξη της επανάστασης. Σε μια πολύ σημαντική ιστορική καμπή, η ανώτατη ηγεσία των Μπολσεβίκων, στη Ρωσία, υιοθέτησε μια αντιδραστική θέση και αν ο Λένιν δεν είχε φτάσει την κατάλληλη στιγμή, μπορούσαν να έχουν μαχαιρώσει την Επανάσταση του Οκτώβρη στο όνομα της πάλης ενάντια στον «τροτσκισμό», όπως μαχαίρωσαν αργότερα την Κινέζικη Επανάσταση. Με πολύ φρόνηση ο Ράντεκ περιγράφει τη λαθεμένη θέση ολόκληρου του ηγετικού στρώματος του Κόμματος σαν ένα είδος «δυστυχήματος». Αλλά αυτό έχει ελάχιστη αξία σαν μια μαρξιστική εξήγηση της αγοραίας δημοκρατικής θέσης των Κάμενεφ, Ζινόβιεφ, Στάλιν, Μόλοτοφ, Ρίκοφ, Καλίνιν, Νογκίν, Μιλιούτιν, Κρεστίνσκι, Φρούντζε, Γιαροσλάβσκι, Ορτζονικίτζε, Πρεομπραζένσκι, Σμίλγκα και μιας δεκάδας άλλων «Παλιών Μπολσεβίκων». Δεν θα ήταν πιο σωστό να αναγνωριστεί ότι η παλιά, αλγεβρική φόρμουλα των Μπολσεβίκων περιείχε ορισμένους κινδύνους μέσα της; Η πολιτική εξέλιξη την γέμισε –όπως συμβαίνει πάντα με μια ασαφή επαναστατική φόρμουλα– μ’ ένα περιεχόμενο εχθρικό στην προλεταριακή επανάσταση. Είναι αυταπόδεικτο ότι, αν ο Λένιν ζούσε στη Ρωσία και παρακολουθούσε, μέρα τη μέρα, την ανάπτυξη του Κόμματος, ιδιαίτερα στη διάρκεια του πολέμου, θα είχε κάνει έγκαιρα τις αναγκαίες διορθώσεις και διευκρινίσεις. Ήταν ευτύχημα για την επανάσταση που ο Λένιν έφτασε, αν και με καθυστέρηση, αρκετά γρήγορα για να αναλάβει τον αναγκαίο ιδεολογικό επανεξοπλισμό. Το ταξικό ένστικτο του προλεταριάτου και η επαναστατική πίεση της βάσης του Κόμματος, προετοιμασμένα απ’ όλη την προηγούμενη δουλειά του Μπολσεβικισμού, επέτρεψαν στον Λένιν, στην πάλη με την ανώτατη ηγεσία, και παρά την αντίστασή της, να στρέψει αρκετά γρήγορα την πολιτική του Κόμματος σε μια νέα κατεύθυνση.

Απ’ αυτό απορρέει πραγματικά ότι, σήμερα, πρέπει να υιοθετήσουμε για την Κίνα, την Ινδία και τις άλλες χώρες τη φόρμουλα του 1905 του Λένιν, στην αλγεβρική της μορφή, δηλαδή με όλη της την ασάφεια, κι ότι πρέπει να αφήσουμε στους κινέζους και ινδούς Στάλιν και Ρίκοφ (Ταγκ Πιγκ-σαν, Ρόι και άλλους) να γεμίσουν αυτή τη φόρμουλα μ’ ένα μικροαστικό εθνικό-δημοκρατικό περιεχόμενο –και μετά να περιμένουμε την έγκαιρη εμφάνιση ενός Λένιν για να κάνει τις αναγκαίες διορθώσεις της 4 του Απρίλη; Αλλά, μια τέτοια διόρθωση είναι εξασφαλισμένη για την Κίνα και την Ινδία; Δεν θα ήταν πιο φρόνιμο να εισαγάγουμε σ’ αυτή τη φόρμουλα τις ειδικές εκείνες διορθώσεις που η αναγκαιότητά τους έχει αποδειχτεί από την ιστορική εμπειρία και στην Ρωσία και στην Κίνα;

Τα παραπάνω σημαίνουν ότι το σύνθημα της δημοκρατικής δικτατορίας του προλεταριάτου και της αγροτιάς ήταν απλούστατα ένα «λάθος»; Σήμερα, όπως είναι γνωστό, όλες οι ιδέες κι όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες διαιρούνται σε δυο κατηγορίες: τις απόλυτα σωστές, δηλαδή εκείνες που συνιστούν τη «γενική γραμμή» και τις απόλυτα λαθεμένες, δηλαδή τις παρεκκλίσεις απ’ αυτή τη γραμμή. Αυτό δεν εμποδίζει, βέβαια, αυτό που είναι απόλυτα σωστό σήμερα να χαρακτηριστεί απόλυτα λαθεμένο αύριο. Ωστόσο, πριν από την εμφάνισή της «γενικής γραμμής» η πραγματική εξέλιξη των ιδεών γνώριζε επίσης τη μέθοδο των διαδοχικών προσεγγίσεων στην αλήθεια. Ακόμα και στην απλή διαίρεση, στην αριθμητική, είναι αναγκαίος ο πειραματισμός στην εκλογή των αριθμών. Αρχίζει κανείς με μεγαλύτερους, ή μικρότερους αριθμούς, και, δοκιμάζοντάς τους, τους απορρίπτει όλους εκτός από έναν. Στη σκόπευση του προβολικού, αυτή η μέθοδος διαδοχικής προσέγγισης έχει το ειδικό όνομα «δίχαλο». Δεν υπάρχει κανείς τρόπος να αποφύγουμε τη μέθοδο των προσεγγίσεων στην πολιτική επίσης. Όλο το ζήτημα είναι να καταλάβεις έγκαιρα ότι ένα λάθος είναι ένα λάθος και να κάνεις τις απαραίτητες διορθώσεις χωρίς καθυστέρηση.

Η μεγάλη ιστορική σημασία της φόρμουλας του Λένιν βρισκόταν στο γεγονός ότι, στις συνθήκες μιας νέας ιστορικής εποχής, δοκίμασε μέχρι το τέλος ένα από τα πιο σημαντικά θεωρητικά και πολιτικά ζητήματα, δηλαδή, το ζήτημα του βαθμού πολιτικής ανεξαρτησίας που μπορούν να πετύχουν οι διάφορες μικροαστικές ομάδες, πάνω απ’ όλα η αγροτιά. Χάρη στην πληρότητα της, η μπολσεβίκικη εμπειρία του 1905-1917 έκλεισε οριστικά την πόρτα στην «δημοκρατική δικτατορία». Με το ίδιο του το χέρι, ο Λένιν έγραψε πάνω σ’ αυτήν την πόρτα: Απαγορεύεται η Είσοδος – Απαγορεύεται η Έξοδος. Αυτό το διατύπωσε με τα εξής λόγια: ο αγρότης πρέπει να πάει ή με τον αστό ή με τον εργάτη. Οι επίγονοι, όμως, αγνοούν ολότελα το συμπέρασμα αυτό στο οποίο οδήγησε η παλιά φόρμουλα του Μπολσεβικισμού, εισάγοντάς την στο πρόγραμμα. Σ’ αυτό βρίσκεται γενικά, η ουσία του επιγονισμού.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
————————

[1]. Τα Μαθήματα του Οχτώβρη, αμερικανική. έκδοση 1937, σελ. 37. Το Απόσπασμα που υπάρχει στην αγγλική έκδοση του 1925, σελ. 35, όπως και στην Ελληνική Έκδοση (Εκδόσεις «Αλλαγή», σελ. 29) είναι ατελές.

[2]. «Η Προλεταριακή Επανάσταση και ο Αποστάτης Κάουτσκι», («Άπαντα», τόμ. 37, σελ. 311, Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή».

[3]. «Η Προλεταριακή Επανάσταση και ο Αποστάτης Κάουτσκι», («Άπαντα», τόμ. 37, σελ. 311, Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή»

[4]. «Όγδοο Συνέδριο του Ρ.Κ.Κ.», «Εισήγηση της Κεντρικής Επιτροπής», («Άπαντα», τόμ. 38, σελ.143).

[5]. Ο Γιάκοβλεφ είχε τελευταία διοριστεί Επίτροπος του Λαού για τη Γεωργία της ΕΣΣΔ –Λ.Τ.

[6]. Απόσπασμα από τα πρακτικά της συνόδου του Οργανωτικού Γραφείου της Κεντρικής Επιτροπής της 22 του Μάη 1922, Νο 21: «Επιφορτίζει τον σύντροφο Γιάκοβλεφ... να συντάξει ένα εγχειρίδιο πάνω στην ιστορία της Επανάστασης του Οκτώβρη κάτω από την επίβλεψη του συντρόφου Τρότσκι» –Λ.Τ.

[7]. Στις 3 του Ιούνη 1907 ολοκληρώθηκε το πραξικόπημα, που τυπικά εγκαινίασε την περίοδο της θριαμβεύουσας αντεπανάστασης.