Η Διαρκής Επανάσταση
6. ΓΙΑ ΤΟ ΠΗΔΗΜΑ ΠΑΝΩ
ΑΠΟ ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΑΔΙΑ
Ο Ράντεκ δεν επαναλαμβάνει απλά μερικές από τις επίσημες ασκήσεις κριτικής των τελευταίων χρόνων, αλλά και τις απλοποιεί μερικές φορές, αν αυτό είναι δυνατόν. Απ’ αυτά που γράφει, βγαίνει ότι εγώ δεν κάνω καμιά διάκριση ανάμεσα στην αστική και τη σοσιαλιστική επανάσταση, ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, ούτε το 1905 ούτε σήμερα. Ακολουθώντας τον Στάλιν, ο Ράντεκ με διδάσκει ότι είναι απαράδεκτο να πηδάω πάνω από τα ιστορικά στάδια.
Πρώτα-πρώτα πρέπει να τεθεί το ερώτημα: αν το 1905 το ζήτημα για μένα ήταν απλά το ζήτημα της «σοσιαλιστικής επανάστασης», τότε, γιατί πίστευα ότι αυτή θα μπορούσε να αρχίσει στην καθυστερημένη Ρωσία πιο γρήγορα απ’ ό,τι στην προχωρημένη Ευρώπη; Από πατριωτισμό; Από εθνική υπερηφάνεια; Κι όμως, όπως και να ’χει, έτσι έγιναν τα πράγματα. Καταλαβαίνει ο Ράντεκ ότι αν η δημοκρατική επανάσταση είχε πραγματοποιηθεί στη Ρωσία σαν ένα ανεξάρτητο στάδιο, εμείς δεν θα έπρεπε να είχαμε σήμερα τη δικτατορία του προλεταριάτου; Και, αν την έχουμε πριν από τη Δύση, είναι ακριβώς μονάχα γιατί η ιστορία έχει συνδυάσει –όχι ανακατώσει, αλλά συνδυάσει οργανικά– το κύριο περιεχόμενο της αστικής επανάστασης με το πρώτο στάδιο της προλεταριακής επανάστασης.
Το να ξέρει κανείς να διακρίνει την αστική επανάσταση από την προλεταριακή επανάσταση, είναι το άλφα-βήτα της πολιτικής. Αλλά μετά το άλφα-βήτα, ακολουθούν οι συλλαβές, δηλαδή, οι συνδυασμοί των γραμμάτων. Η Ιστορία πραγματοποίησε έναν τέτοιο ακριβώς συνδυασμό των πιο σημαντικών γραμμάτων του αστικού αλφάβητου με τα πρώτα γράμματα του σοσιαλιστικού αλφάβητου. Ο Ράντεκ, όμως, θά ’θελε να μας τραβήξει πίσω από τις συλλαβές που ήδη έχουμε πραγματοποιήσει, στο αλφάβητο. Είναι λυπηρό, αλλά έτσι είναι.
Είναι παραλογισμός να λέμε ότι, γενικά, δεν μπορούμε να πηδήξουμε πάνω από τα στάδια. Το ζωντανό ιστορικό προτσές κάνει πάντα άλματα πάνω από τα μεμονωμένα «στάδια» που παράγονται από το θεωρητικό σπάσιμο (στα συστατικά μέρη) του προτσές ανάπτυξης στο σύνολό του, δηλαδή παρμένο σ’ όλη του την έκταση. Το ίδιο απαιτείται από την επαναστατική πολιτική στις κρίσιμες στιγμές. Μπορεί να πει κανείς ότι η πρώτη διάκριση ανάμεσα σ’ έναν επαναστάτη κι ένα χυδαίο εξελικτικό, βρίσκεται στην ικανότητα του πρώτου να αναγνωρίζει και να εκμεταλλεύεται τέτοιες στιγμές.
Το σπάσιμο της ανάπτυξης της βιομηχανίας σε χειροτεχνία, μανιφατούρα και εργοστάσιο, που έκανε ο Μαρξ, είναι μέρος του άλφα-βήτα της πολιτικής οικονομίας, ή, ακριβέστερα, της ιστορικο-οικονομικής θεωρίας. Στη Ρωσία, όμως, το εργοστάσιο ήρθε πηδώντας πάνω από την περίοδο της μανιφατούρας και των χειροτεχνιών των πόλεων. Αυτά ανήκουν ήδη στις συλλαβές της Ιστορίας. Ένα ανάλογο προτσές συντελέστηκε στη χώρα μας στον τομέα των ταξικών σχέσεων και της πολιτικής. Δεν μπορεί κανείς να καταλάβει τη σύγχρονη ιστορία της Ρωσίας χωρίς το μαρξιστικό σχήμα των τριών σταδίων: χειροτεχνία, μανιφατούρα, εργοστάσιο. Αλλά αν ξέρει μόνο αυτό, δεν θα καταλάβει τίποτε. Γιατί το γεγονός είναι ότι η ιστορία της Ρωσίας –κι αυτό δεν θα πρέπει να το πάρει προσωπικά ο Στάλιν– έχει πηδήξει μερικά στάδια. Η θεωρητική διάκριση των σταδίων, είναι, ωστόσο, αναγκαία και για τη Ρωσία, αλλιώτικα δεν μπορεί κανείς να καταλάβει ούτε τη σπουδαιότητα του άλματος ούτε τις συνέπειές του.
Θα μπορούσε κανείς να προσεγγίσει το ζήτημα κι από μια άλλη πλευρά (όπως ακριβώς ο Λένιν προσέγγιζε μερικές φορές το ζήτημα της δυαδικής εξουσίας), και να πει ότι η Ρωσία πέρασε κι από τα τρία στάδια του Μαρξ –αλλά τα δυο πρώτα σε εξαιρετικά σύντομη και εμβρυώδη μορφή. Αυτά τα «ίχνη», τα στάδια της χειροτεχνίας και της μανιφατούρας –που χαράχτηκαν, ας το πούμε έτσι, σαν δυσδιάκριτες γραμμές– επαρκούν για να επιβεβαιώσουν τη γενετική ενότητα του οικονομικού προτσές. Ωστόσο, η ποσοτική συστολή των δυο σταδίων ήταν τόσο μεγάλη που γέννησε μια εντελώς καινούρια ποιότητα σ’ ολόκληρη την κοινωνική δομή του έθνους. Η έκφραση η πιο χτυπητή της καινούριας αυτής «ποιότητας» στην πολιτική είναι η Επανάσταση του Οκτώβρη.
Το πιο ανυπόφορο σ’ αυτή τη συζήτηση είναι ο «θεωρητικολόγος» Στάλιν, με τα δυο μπιχλιμπίδια που αποτελούν όλα του τα θεωρητικά εφόδια: «το νόμο της ανισόμερης ανάπτυξης», και το «να μην πηδάμε πάνω από τα στάδια». Ο Στάλιν, ακόμα και σήμερα, δεν μπορεί να καταλάβει ότι το πήδημα πάνω από τα στάδια (ή η παρατεταμένη παραμονή σ’ ένα απ’ αυτά τα στάδια) είναι ακριβώς η ανισόμερη ανάπτυξη. Ο Στάλιν, με μια αμίμητη σοβαρότητα, υψώνει το νόμο της ανισόμερης ανάπτυξης ενάντια στη θεωρία της διαρκούς επανάστασης. Ωστόσο, η πρόβλεψη ότι η ιστορικά καθυστερημένη Ρωσία θα μπορούσε να φτάσει στην προλεταριακή επανάσταση πιο γρήγορα από την προχωρημένη Αγγλία στηρίχτηκε πέρα για πέρα πάνω στο νόμο της ανισόμερης ανάπτυξης. Αλλά για να κάνει κανείς αυτή την πρόβλεψη, θα έπρεπε να έχει κατανοήσει την ιστορική ανισομέρεια σ’ όλη τη συγκεκριμένη δυναμική της, κι όχι απλά να αναμασά διαρκώς ένα απόσπασμα του 1915 του Λένιν, που το έχει αναποδογυρίσει και το ερμηνεύει σαν αγράμματος.
Η διαλεκτική των ιστορικών «σταδίων» είναι σχετικά εύκολο να κατανοηθεί στις περίοδες της επαναστατικής ανόδου. Αντίθετα, οι αντιδραστικές περίοδες γίνονται, φυσικά, εποχές φτηνού εξελικτισμού. Ο σταλινισμός, το απόσταγμα αυτό της ιδεολογικής χυδαιότητας, ο άξιος αυτός βλαστός της αντίδρασης στο Κόμμα, έχει δημιουργήσει ένα είδος δικής του λατρείας της σταδιακής πορείας, σαν ένα κάλυμμα της πολιτικής ουράς και των παζαρεμάτων για κουρέλια. Ο Ράντεκ έχει κι αυτός τώρα πιαστεί σε αυτή την αντιδραστική ιδεολογία.
Το ένα ή το άλλο στάδιο του ιστορικού προτσές, μπορεί, κάτω από ορισμένες συνθήκες, να αποδειχτεί αναπόφευκτο, αν και, θεωρητικά, δεν είναι αναπόφευκτο. Και, αντίστροφα, θεωρητικά «αναπόφευκτα» στάδια, μπορεί να συμπιεστούν στο μηδέν από τη δυναμική της ανάπτυξης. Ιδιαίτερα στη διάρκεια των επαναστάσεων, που δεν τις αποκαλούμε χωρίς λόγο ατμομηχανές της ιστορίας.
Στη χώρα μας, λόγου χάρη, το προλεταριάτο «πήδηξε» πάνω από το κοινοβουλευτικό δημοκρατικό στάδιο, αφού δεν παραχώρησε στη Συνταχτική Συνέλευση παρά λίγες ώρες, κι αυτές μονάχα στο περιθώριο. Αλλά, δεν μπορεί κανείς να πηδήξει πάνω από το αντεπαναστατικό στάδιο στην Κίνα, όπως δεν μπορούσε κανείς στη Ρωσία να πηδήξει πάνω από τις τέσσερεις Δούμες. Ωστόσο, το σημερινό αντεπαναστατικό στάδιο στην Κίνα δεν ήταν καθόλου ιστορικά «αναπόφευκτο». Αυτό δεν είναι παρά το άμεσο αποτέλεσμα της καταστροφικής πολιτικής του Στάλιν και του Μπουχάριν, που θα περάσουν στην Ιστορία σαν οι οργανωτές των ηττών. Αλλά οι καρποί του οπορτουνισμού έχουν γίνει ένας αντικειμενικός συντελεστής που μπορεί να εμποδίσει για ένα μεγάλο διάστημα το επαναστατικό προτσές.
Κάθε προσπάθεια να πηδήξουμε πάνω από τα πραγματικά, δηλαδή, τα αντικειμενικά καθορισμένα στάδια στην ανάπτυξη των μαζών, δεν είναι παρά πολιτικός τυχοδιωκτισμός. Όσο η πλειοψηφία των εργαζομένων μαζών έχει εμπιστοσύνη στη σοσιαλδημοκρατία, ή, ας πούμε, στο Κουόμινταγκ, ή στους ηγέτες των συνδικάτων, δεν μπορούμε να τους θέσουμε σαν καθήκον την άμεση ανατροπή της αστικής εξουσίας. Οι μάζες πρέπει να προετοιμαστούν γι’ αυτό. Κι αυτή η προετοιμασία μπορεί να αποδειχτεί ότι είναι ένα πολύ μεγάλο «στάδιο». Αλλά μόνο ένας άνθρωπος της ουράς μπορεί να πιστεύει ότι πρέπει να μείνουμε «με τις μάζες» μέσα στο Κουόμινταγκ, πρώτα το Δεξιό και μετά το Αριστερό, ή να διατηρήσουμε το μέτωπό μας με τον απεργοσπάστη Πάρσελ, «μέχρι τη στιγμή που αυτές οι μάζες θα έχουν χάσει κάθε αυταπάτη σ’ ότι αφορά τους ηγέτες τους», αυτούς που εμείς θα έχουμε στο μεταξύ στηρίξει με τη φιλία μας.
Ο Ράντεκ δεν θα έχει, βέβαια, ξεχάσει ότι πολλοί «διαλεκτικοί» χαρακτήριζαν την απαίτησή μας να αποσυρθούμε από το Κουόμινταγκ και να σπάσουμε από την Αγγλο-Ρωσική Επιτροπή σαν ένα πήδημα πάνω από τα στάδια, κι ακόμα, σαν ένα σπάσιμο με την αγροτιά (στην Κίνα) ή με τις εργατικές μάζες (στην Αγγλία). Ο Ράντεκ πρέπει να το θυμάται ακόμα καλύτερα, μια και ήταν ο ίδιος ανάμεσα σ’ αυτούς τους «διαλεκτικούς» του θλιβερού αυτού είδους. Τώρα, δεν κάνει τίποτε άλλο από το να εμβαθύνει και να γενικεύει τα οπορτουνιστικά λάθη του.
Τον Απρίλη του 1919, ο Λένιν, σ’ ένα προγραμματικό άρθρο: «Η Τρίτη Διεθνής και η Θέση της στην Ιστορία», έγραφε:
«Δεν θα κάναμε λάθος αν λέγαμε ότι είναι ακριβώς αυτή η αντίφαση ανάμεσα στην καθυστερημένη Ρωσία και το “άλμα” της προς την πιο υψηλή μορφή δημοκρατίας, το άλμα της πέρα από την αστική δημοκρατία προς τη σοβιετική ή προλεταριακή δημοκρατία, ότι ήταν ακριβώς αυτή η αντίφαση που αποτέλεσε έναν από τους λόγους... που στη Δύση, ιδιαίτερα, εμπόδισαν ή καθυστέρησαν την κατανόηση του ρόλου των Σοβιέτ», (Ν.Λένιν: «Άπαντα», τόμ. 16, σελ. 183)[1].
Ο Λένιν λέει εδώ, καθαρά ότι η Ρωσία έχει κάνει «ένα άλμα πέρα από την αστική δημοκρατία». Είναι σίγουρο, ότι ο Λένιν συνοδεύει αυτή τη διαβεβαίωση με όλες τις αναγκαίες επιφυλάξεις: στο κάτω κάτω, διαλεκτική δεν σημαίνει ότι, κάθε φορά, επαναλαμβάνεις όλους τους συγκεκριμένους όρους. Ο συγγραφέας παίρνει σαν δοσμένο ότι ο ίδιος ο αναγνώστης έχει επίσης κάτι μέσα στο κεφάλι του. Αλλά το άλμα πάνω από την αστική δημοκρατία παραμένει παρόλα αυτά και δυσκολεύει, σύμφωνα με τη σωστή παρατήρηση του Λένιν, όλους τους δογματικούς και τους σχηματικούς να καταλάβουν το ρόλο των Σοβιέτ –όχι μόνο «στη Δύση», αλλά και στην Ανατολή.
Με την ευκαιρία ας πούμε ότι στον ίδιο αυτό πρόλογο του 1905 που τόσο αιφνίδια ξεσήκωσε μια τέτοια ανησυχία στον Ράντεκ, έγραφα:
«Ήδη στα 1905, οι εργάτες της Πετρούπολης αποκαλούσαν το Σοβιέτ τους “προλεταριακή κυβέρνηση”. Αυτή η ονομασία πέρασε στην καθημερινή γλώσσα της εποχής και ενσωματώθηκε πλήρως στο πρόγραμμα της πάλης της εργατικής τάξης για εξουσία. Ταυτόχρονα, όμως, αντιτάσσαμε στον τσαρισμό το πλήρες πρόγραμμα της πολιτικής δημοκρατίας (καθολική ψηφοφορία, δημοκρατία, πολιτοφυλακή, κλπ.). Δεν μπορούσαμε να ενεργήσουμε διαφορετικά. Η πολιτική δημοκρατία είναι ένα αναγκαίο στάδιο την ανάπτυξη των εργατικών μαζών –με την πολύ σημαντική επιφύλαξη ότι στη μια περίπτωση κάνουν δεκάδες χρόνια για να διασχίσουν αυτό το στάδιο, ενώ στην άλλη, η επαναστατική κατάσταση επιτρέπει στις μάζες να απελευθερωθούν από τις προκαταλήψεις της πολιτικής δημοκρατίας πριν ακόμα γίνουν πραγματικότητα οι θεσμοί της», (Λ.Τρότσκι: Το 1905, Πρόλογος, σελ. 7).
Αυτά τα λόγια, που, ας το πούμε παρεμπιπτόντως, είναι σε πλήρη συμφωνία με τις ιδέες του Λένιν που παράθεσα πιο πάνω, εξηγούν αρκετά νομίζω την αναγκαιότητα να αντιτάξουμε ένα «πλήρες πρόγραμμα πολιτικής δημοκρατίας» στη δικτατορία του Κουόμινταγκ. Αλλά είναι ακριβώς σ’ αυτό το σημείο που ο Ράντεκ στρίβει προς τα αριστερά. Στην εποχή της επαναστατικής ανόδου, αντιτάσσεται στο να αποσυρθεί το Κινέζικο Κομμουνιστικό Κόμμα από το Κουόμινταγκ. Στην εποχή της αντεπαναστατικής δικτατορίας, εναντιώνεται στην κινητοποίηση των κινέζων εργατών με δημοκρατικά συνθήματα. Είναι σαν να φοράει μια γούνα το καλοκαίρι και να τριγυρίζει ολόγυμνος το χειμώνα.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
————————
[1]. Βλέπε και 4η αγγλική έκδοση, τόμ. 29, σελ. 281-282. Σύγκρινε επίσης με την ελληνική έκδοση των «Απάντων», τόμ. 38, σελ. 304. «Σύγχρονη Εποχή».