Γράφτηκαν: Από το Δεκέμβρη του 1922 μέχρι το Μάρτη του 1923
Πηγή: «Άπαντα» Λένιν, Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή»,
Σύνταξη-Επιμέλεια: ΘΕΟΔΟΣΗΣ ΘΩΜΑΔΑΚΗΣ
HTML Markup: Θ. Θωμαδάκης– Γ. Κουκλάκης για τα Μαρξιστικά Βιβλία στο INTERNET, Γενάρης 2010
σ. Στάλιν! Προτείνω για το ζήτημα αυτό να ψηφιστούν από τα μέλη του Πολιτικού Γραφείου, αφού ερωτηθούν οι γνώμες τους, οι οδηγίες: «Η ΚΕ επικροτεί τη μονοπώληση του εξωτερικού εμπορίου καί αποφασίζει να σταματήσει παντού η επεξεργασία και η προετοιμασία του ζητήματος της συγχώνευσης του ΑΣΛΟ με το ΛΕΕΕ. Να υπογραφεί σαν απόρρητο από όλους τους Λαϊκούς Επιτρόπους» και το πρωτότυπο να επιστραφεί στον Στάλιν, αντίγραφα να μη γραφούν.
15/V. Λένιν
Γράφτηκε στις 15 του Μάη 1922
Πρωτοδημοσιεύτηκε το 1959 στη Λενινιστική Συλλογή, τόμ. XXXVI.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με το χειρόγραφο.
26/ΙΧ.
σ. Κάμενεφ! Θα πήρατε ίσως ήδη από τον Στάλιν την απόφαση της επιτροπής του για την προσχώρηση των ανεξάρτητων Δημοκρατιών στη ΣΟΣΔΡ.
Αν δεν την πήρατε, πάρτε την από τον γραμματέα και διαβάστε την, Σας παρακαλώ, αμέσως. Μίλησα για το ζήτημα αυτό χθες με τον Σοκόλνικοφ και σήμερα με τον Στάλιν. Αύριο θα δω τον Μντιβάνι (γεωργιανός κομμουνιστής, για τον όποιο υποπτευόμαστε ότι είναι «υπέρ της ανεξαρτησίας»).
Κατά τη γνώμη μου, το ζήτημα είναι εξαιρετικά σοβαρό. Ο Στάλιν έχει λίγο την τάση να βιάζεται. Πρέπει Εσείς (Εσείς κάποτε σκοπεύατε να ασχοληθείτε μ’ αυτό και μάλιστα ασχοληθήκατε λίγο) να το σκεφτείτε καλά. Ο Ζινόβιεφ επίσης.
Ο Στάλιν συμφώνησε ήδη να κάνει μια υποχώρηση. Στην § 1 αντί της «προσχώρησης» στη ΣΟΣΔΡ να πούμε –
«Τυπική συνένωση μαζί με τη ΣΟΣΔΡ στην Ένωση Σοβιετικών Δημοκρατιών Ευρώπης και Ασίας».
Το πνεύμα αυτής της υποχώρησης ελπίζω να το καταλαβαίνετε: εμείς αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας ισότιμο με τη ΣΣΔ Ουκρανίας κ.ά. και μαζί και στο ίδιο επίπεδο μ’ αυτές προσχωρούμε στη νέα ένωση, στη νέα Ομοσπονδία, στην «Ένωση Σοβιετικών Δημοκρατιών Ευρώπης και Ασίας».
Η § 2 απαιτεί τότε επίσης αλλαγή. Εκτός από τις συνεδριάσεις της ΠΚΕΕ της ΣΟΣΔΡ να δημιουργηθεί κάτι σαν –
«Πανομοσπονδιακή ΠΚΕΕ της Ένωσης Σοβιετικών Δημοκρατιών Ευρώπης και Ασίας».
Αν η πρώτη συνεδριάζει μια φορά την εβδομάδα και μια φορά η δεύτερη (ή ακόμη και μια φορά στις δυο εβδομάδες η δεύτερη), δεν είναι δύσκολο να ρυθμιστεί το ζήτημα αυτό.
Σημασία έχει το να μη δίνουμε αφορμή στους «ανεξάρτητους», να μην καταργούμε την ανεξαρτησία τους, αλλά να δημιουργούμε ακόμη έναν νέο όροφο, την Ομοσπονδία των ισότιμων Δημοκρατιών.
Το δεύτερο μέρος της § 2 θα μπορούσε να παραμείνει: οι δυσαρεστημένοι θα κάνουν ένσταση (της απόφασης του ΣΕΑ και του ΣΛΕ) στην πανομοσπονδιακή ΠΚΕΕ, χωρίς μ’ αυτό να αναστέλλεται η εκτέλεση (όπως και στη ΣΟΣΔΡ).
Η § 3 θα μπορούσε να παραμείνει με μια συντακτική τροποποίηση της: «συνενώνονται σε πανομοσπονδιακά Λαϊκά Επιτροπάτα με έδρα τη Μόσχα, έτσι που στα αντίστοιχα Λαϊκά Επιτροπάτα της ΣΟΣΔΡ να έχουν σε όλες τις Δημοκρατίες που μπήκαν στην Ένωση Δημοκρατιών Ευρώπης και Ασίας δικούς τους πληρεξούσιους με έναν μικρό μηχανισμό».
Το 2ο μέρος της § 3 παραμένει· ίσως θα μπορούσαμε να πούμε για μεγαλύτερη Ισοτιμία: «με συμφωνία των ΠΚΕΕ των Δημοκρατιών που περιλαμβάνονται στην Ένωση Σοβιετικών Δημοκρατιών Ευρώπης και Ασίας».
Το 3ο μέρος να το σκεφτούμε: μήπως μπορούσαμε να αντικαταστήσουμε το «σκόπιμο» με το «υποχρεωτικό»; Ή μήπως θα μπορούσε να προστεθεί η συμβατική υποχρεωτικότητα, έστω και στη μορφή επερώτησης και να επιτραπεί να παίρνεται απόφαση χωρίς επερώτηση μόνο σε περιπτώσεις «εξαιρετικά έκτακτης σπουδαιότητας»;
Στην § 4, μήπως θα μπορούσε επίσης να μπει «να συνενωθούν με συμφωνία των ΠΚΕΕ»;
Στην § 5, μήπως θα έπρεπε να προστεθεί: «με τη σύγκληση κοινών (ή γενικών) συνδιασκέψεων και συνεδρίων, που θα έχουν καθαρά συμβουλευτικό χαρακτήρα (ή μόνο συμβουλευτικό χαρακτήρα)»;
Αντίστοιχες αλλαγές στις σημειώσεις 1η και 2η.
Ο Στάλιν συμφώνησε να αναβάλει την υποβολή της απόφασης στο Πολιτικό Γραφείο της ΚΕ μέχρι τον ερχομό μου. Εγώ θα έρθω τη Δευτέρα, 2/Χ. Θα ήθελα να έχω συνάντηση με Σας και με τον Ρίκοφ στις 2 του μήνα το πρωί, λογουχάρη στις 12-2 και αν χρειαστεί το βράδι, λογουχάρη στις 5-7 ή στις 6-8.
Αυτό είναι το προκαταρκτικό μου σχέδιο. Με βάση τις συζητήσεις με τον Μντιβάνι και με άλλους συντρόφους θα κάνω προσθήκες ή αλλαγές. Παρακαλώ πολύ κι Εσάς να κάνετε το ίδιο και να μου απαντήσετε.
Δικός Σας
Λένιν
Ρ. S. Να σταλούν αντίγραφα σε όλα τα μέλη του Πολιτικού Γραφείου.
Γράφτηκε στις 26 του Σεπτέμβρη 1922
Πρωτοδημοσιεύτηκε το 1959 στη Λενινιστική Συλλογή, τόμ. XXXVI.
«Σύντροφε, Κάμενεφ! Κηρύσσω πόλεμο ζωής ή θανάτου ενάντια στο μεγαλορωσικό σωβινισμό. Μόλις απαλλαγώ απ’ αυτό το καταραμένο δόντι, θα τον φάω με όλα μου τα γερά δόντια.
Πρέπει οπωσδήποτε να επιμένουμε, ώστε στην ενωσιακή Κεντρική Εκτελεστική Επιτροπή να προεδρεύουν με τη σειρά:
–ένας ρώσος
–ένας ουκρανός
–ένας γεωργιανός κλπ.
Οπωσδήποτε!
Δικός Σας
Λένιν»,
(«Άπαντα», τόμ. 45, σελ. 214).
Γράφτηκε στις 6/12/1922.
Πρωτοδημοσιεύτηκε στις 21 του Γενάρη 1937 στην εφημερίδα «Πράβντα», αρ. φύλ. 21.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με το χειρόγραφο.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΜΟΝΟΠΩΛΙΟ
ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ
Στον Γραμματέα της ΚΕ σ. Στάλιν
13–Χ–1922.
Η απόφαση της ολομέλειας της ΚΕ από 6.Χ. (πρακτικό αρ. 7, παραγρ. 3) κάνει μια δήθεν όχι σοβαρή, μερική μεταρύθμιση: «το ΣΕΑ να ψηφίσει μια σειρά αποφάσεις που να επιτρέπουν προσωρινά την εισαγωγή και εξαγωγή ορισμένων κατηγοριών εμπορευμάτων ή σε ορισμένες περιοχές των συνόρων».
Μα ουσιαστικά αυτό σημαίνει τορπιλισμό του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου. Δεν είναι παράξενο ότι αυτό το πράγμα το επιδίωκε –και το πέτυχε– ο σ. Σοκόλνικοφ. Πάντα το επιδίωκε αυτό, γιατί αγαπά τα παράδοξα και πάντα προσπαθούσε να αποδείξει πως το μονοπώλιο δεν μας συμφέρει. Μα προξενεί κατάπληξη το γεγονός ότι άνθρωποι, που καταρχήν είναι υπέρ του μονοπωλίου, ψήφισαν αυτή τη μεταρύθμιση, χωρίς να ρωτήσουν λεπτομερειακά κάποιον από τα οικονομικά στελέχη. Τί σημαίνει η απόφαση που πάρθηκε; Για την εισαγωγή και εξαγωγή ανοίγονται εμπορικά γραφεία. Ο ιδιοκτήτης του γραφείου έχει δικαίωμα να αγοράζει και να πουλά μόνο τα εμπορεύματα για τα όποια γίνεται ειδική μνεία.
Και πού είναι ο έλεγχος; Πού είναι τα μέσα ελέγχου; Το λινάρι κοστίζει στη Ρωσία 4,5 ρούβλια, στην Αγγλία 14 ρούβλια. Όλοι μας διαβάσαμε στο «Κεφάλαιο», τί εσωτερικές μεταλλαγές περνά το κεφάλαιο και πόσο ενθαρρύνεται με τη γρήγορη αύξηση των ποσοστών και του κέρδους. Δεν ξεχνάει κανείς πως το κεφάλαιο είναι ικανό να φτάσει γρήγορα ως το σημείο να τα παίξει όλα για όλα, κι αυτό ο Μαρξ το τόνιζε πολύ πριν τον πόλεμο και πριν από τα «άλματα» του πολέμου.
Τί θα γίνει λοιπόν τώρα; Ποιά δύναμη θα συγκρατήσει τους αγρότες και τους εμπόρους από μια επικερδέστατη συναλλαγή; Να καλύψουμε τη Ρωσία με ένα ακόμη δίχτυ εποπτών; Να πιάνεις το γείτονα του εμπορομεσιτικού γραφείου και να προσπαθείς να αποδείξεις πως το λινάρι του το πούλησε για λαθραία εξαγωγή;
Οι παραδοξολογίες του σ. Σοκόλνικοφ είναι πάντα πνευματώδεις, πρέπει όμως να διακρίνουμε τις παραδοξολογίες από την πικρή αλήθεια.
Καμιά «νομιμότητα» δεν είναι δυνατή γύρω από το ζήτημα αυτό στην αγροτική Ρωσία. Καμιά απολύτως σύγκριση με το λαθρεμπόριο γενικά («το ίδιο κάνει, λέει, και το λαθρεμπόριο χτυπάει γερά το μονοπώλιο») δεν είναι σωστή: άλλο είναι ο ειδικευμένος λαθρέμπορος στα σύνορα, κι άλλο όλη η αγροτιά, που ό λ η μαζί θα υπερασπίζει τον εαυτό της και θα πολεμά ενάντια στην εξουσία που προσπαθεί να της αφαιρέσει τα «ατομικά» κέρδη της.
Δεν προλάβαμε ακόμη να δοκιμάσουμε το καθεστώς του μονοπωλίου, που μόλις τώρα άρχισε να μας δίνει εκατομμύρια (και θα μας δόσει δεκάδες και περισσότερα εκατομμύρια), και δημιουργούμε ένα απόλυτο χάος· δίνουμε μια κλωτσιά σ’ εκείνα ακριβώς τα υποστηρίγματα, που μόλις και μετά βίας κατορθώσαμε κάπως να τα στερεώσουμε.
Αρχίσαμε να δημιουργούμε ένα σύστημα: και το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου και οι συνεταιρισμοί βρίσκονται στα σκαριά. Ύστερα από ένα-δυό χρόνια θα έχουμε αποτελέσματα. Το κέρδος από το εξωτερικό εμπόριο φτάνει σε εκατοντάδες εκατοστά, αρχίζουμε να παίρνουμε εκατομμύρια και δεκάδες εκατομμύρια. Αρχίσαμε να ιδρύουμε μικτές εταιρίες, αρχίσαμε να μαθαίνουμε να παίρνουμε τα μισά από τα (μυθώδη) κέρδη τους. Βλέπουμε ήδη κάποια προοπτική ενός σοβαρότατου κρατικού εσόδου. Και αφήνουμε το έσοδο αυτό, ελπίζοντας στους τελωνειακούς δασμούς που δεν μπορούν να δόσουν κάτι τέτια κέρδη, τα εγκαταλείπουμε όλα και κυνηγάμε χίμαιρες!
Το ζήτημα μπήκε στην ολομέλεια βιαστικά. Καμιά σοβαρή συζήτηση δεν έγινε. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να βιαζόμαστε. Τα οικονομικά στελέχη τώρα μόλις άρχισαν να μπαίνουν στο νόημα. Να δίνεις λύση σε σπουδαιότατα ζητήματα της εμπορικής πολιτικής από τη μια μέρα ως την άλλη, χωρίς να συγκεντρώνεις στοιχεία, χωρίς να ζυγιάσεις τα υπέρ και τα κατά με ντοκουμέντα και αριθμούς! Πού είναι λοιπόν έστω και ίχνος σωστής αντιμετώπισης του ζητήματος; Κάτι κουρασμένοι άνθρωποι ψήφισαν μέσα σε μερικά λεπτά κι αυτό ήταν όλο. Εμείς λιγότερο σύνθετα πολιτικά προβλήματα τα σταθμίζαμε πολλές φορές και για τη λύση τους αφιερώναμε συχνά ολόκληρους μήνες.
Λυπάμαι πάρα πολύ που η αρώστια με εμπόδισε την ήμερα εκείνη να παραβρεθώ στη συνεδρίαση και να αναγκάζομαι τώρα να ζητήσω κάποια εξαίρεση από τον κανόνα.
Μα νομίζω ότι το ζήτημα πρέπει να το ζυγίσουμε καλά και να το μελετήσουμε, η βιασύνη είναι επιζήμια.
Προτείνω: να αναβληθεί η λύση του ζητήματος αυτού για δυο μήνες, δηλαδή ως την επόμενη ολομέλεια, και ως τότε να συγκεντρώσουμε στοιχεία και ελεγμένα ντοκουμέντα σχετικά με την πείρα της εμπορικής πολιτικής μας.
Β. Ουλιάνοφ (Λένιν).
P.S. Στη χθεσινή συζήτηση με τον σ. Στάλιν (δεν μπόρεσα να παραβρεθώ στην ολομέλεια και φρόντισα να ενημερωθώ από τους συντρόφους που πήραν μέρος στην ολομέλεια) –μιλήσαμε, ανάμεσα στ’ άλλα, για το ενδεχόμενο άνοιγμα για ένα ορισμένο διάστημα των λιμανιών της Πετρούπολης και του Νοβοροσίσκ. Μου φαίνεται πως και τα δυο παραδείγματα δείχνουν τον μεγάλο κίνδυνο που εγκυμονούν παρόμοια πειράματα ακόμη και όταν πρόκειται για ελάχιστα είδη εμπορευμάτων. Το άνοιγμα του λιμανιού της Πετρούπολης θα δυναμώσει το λαθρεμπόριο του λιναριού προς τα φιλανδικά σύνορα σε τρομακτικές διαστάσεις. Αντί να παλέψουμε με τους εξ επαγγέλματος λαθρέμπορους, θα χρειαστεί να παλέψουμε με όλη την αγροτιά της λιναροπαραγωγικής περιοχής. Είναι σχεδόν σίγουρο πως σ’ αυτό τον αγώνα θα νικηθούμε και μάλιστα ανεπανόρθωτα. Το άνοιγμα του λιμανιού του Νοβοροσίσκ θα απορρόφηση γρήγορα τα πλεονάσματα σιτηρών: είναι φρόνιμο να κάνουμε κάτι τέτιο, όταν τα αποθέματά μας για έναν πόλεμο είναι μικρά; Όταν μια σειρά συστηματικά μέτρα που πήραμε για να αυξήσουμε τα αποθέματα αυτά δεν πρόλαβαν ακόμη να δόσουν καρπούς;
Μετά πρέπει να σκεφτούμε το εξής. Με το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου άρχισε η εισροή χρυσού στη Ρωσία. Μόλις τώρα μας δίνεται η δυνατότητα να κάνουμε υπολογισμούς σαν αυτόν: το πρώτο ταξίδι του τάδε εμπόρου για μισό χρόνο στη Ρωσία του έδοσε, ας πούμε, κέρδος 100%· για να αποκτήσει ένα τέτιο δικαίωμα ο έμπορος αυτός ανεβάζει τις τιμές από 25 ως 50% προς όφελος του εξωτερικού μας εμπορίου. Αρχίσαμε να αποκτούμε τη δυνατότητα και να διδασκόμαστε και να αυξάνουμε τα όρια αυτού του κέρδους. Και μεμιάς όλα αυτά καταρρέουν, όλη η δουλιά σταματά στη μέση, γιατί αν τμηματικά, προσωρινά ανοίγουν διάφορα λιμάνια, τότε ούτε ένας έμπορος δεν θα δόσει ούτε μια πεντάρα για ένα τέτιο «μονοπώλιο». Αυτό είναι καθαρό. Πρέπει να σκεφτούμε αρκετές φορές και να το μελετήσουμε, πριν αποφασίσουμε να ριψοκινδυνεύσουμε. Επιπλέον διατρέχουμε και τον πολιτικό κίνδυνο να παρέχουμε άδεια όχι σ’ εκείνους τους εμπόρους του εξωτερικού που τους ξέρουμε ονομαστικά, που τους ελέγχουμε, μα σε όλη γενικά τη μικροαστική τάξη.
Με το εξωτερικό εμπόριο αρχίσαμε να υπολογίζουμε στην εισροή χρυσοϋ. Αλλού πουθενά δεν μπορούμε να υπολογίζουμε, εκτός ίσως από το μονοπώλιο του κρασιού, μα στο ζήτημα αυτό υπάρχουν και σοβαρότατες ηθικές επιφυλάξεις και μια σειρά πρακτικές αντιρρήσεις του Σοκόλνικοφ.
Λένιν.
P. P. S. Τώρα μου αναφέρουν (ώρα 1.30’) ότι μια σειρά οικονομικά στελέχη ζητούν αναβολή. Δεν διάβασα ακόμη αυτή την αίτηση, μα την υποστηρίζω αποφασιστικά. Όλη η δουλιά είναι ζήτημα δυο μηνών.
Λένιν.
Πρωτοδημοσιεύτηκε το 1950 στην 4η Έκδοση των «Απάντων» του Λένιν, τόμ. 33ος.
Στον σύντροφο Στάλιν για την ολομέλεια της ΚΕ
Νομίζω πως έχει μεγάλη σημασία η ανάλυση της επιστολής του σ. Μπουχάριν. Στην πρώτη παράγραφο λέει πως «ούτε ο Λένιν, ούτε ο Κράσιν δεν λένε λέξη για τις αναρίθμητες ζημιές που προξενεί στην οικονομία της χώρας η ανικανότητα του Λαϊκού Επιτροπάτου Εξωτερικού Εμπορίου, που οφείλεται στις “αρχές*#8221; διάρθρωσής του, δεν λένε λέξη για τις ζημιές που προέρχονται από το γεγονός ότι εμείς οι ίδιοι δεν είμαστε σε θέση (και για πολύ καιρό δεν θα είμαστε σε θέση από λόγους εντελώς ευνόητους) να κινητοποιήσουμε το αγροτικό εμπορικό απόθεμα και να το θέσουμε στη διεθνή κυκλοφορία εμπορευμάτων».
Ο ισχυρισμός αυτός είναι εντελώς ανακριβής, γιατί ο Κράσιν μιλάει καθαρά στην παράγραφο II για το σχηματισμό μικτών εταιριών, που αποτελούν ένα μέσο, πρώτο, για να μπει σε κυκλοφορία το αγροτικό εμπορευματικό απόθεμα και, δεύτερο, να πάρει απ’ αυτή την κυκλοφορία τουλάχιστο τα μισά κέρδη το κρατικό ταμείο. Συνεπώς, εκείνος που παρακάμπτει την ουσία του ζητήματος είναι ο Μπουχάριν, που δεν θέλει να δει ότι «η κυκλοφορία του αγροτικού εμπορικού αποθέματος» θα δόσει τα έσοδα ολοκληρωτικά και αποκλειστικά στα χέρια των νέπμαν. Το ζήτημα είναι, αν το Λαϊκό Επιτροπάτο Εξωτερικού Εμπορίου θα δουλέψει προς όφελος των νέπμαν, ή προς όφελος του προλεταριακού κράτους. Πρόκειται για ένα βασικό ζήτημα, για το όποιο αναμφίβολα μπορούμε και πρέπει να δόσουμε μάχη στο συνέδριο του Κόμματος.
Το ζήτημα της ανικανότητας του Λαϊκού Επιτροπάτου Εξωτερικού Εμπορίου, σε σύγκριση μ’ αυτό το πρώτο, το βασικό ζήτημα αρχής, είναι εντελώς δευτερεύον, γιατί η ανικανότητα αυτή δεν είναι ούτε λίγο, ούτε πολύ παρά ανικανότητα όλων των Λαϊκών Επιτροπάτων μας, που οφείλεται στη γενική κοινωνική τους διάρθρωση και που απαιτεί από μας να δουλέψουμε σκληρά πολλά χρόνια για να ανεβάσουμε τη μόρφωση μας και το επίπεδο μας γενικά.
Στο δεύτερο σημείο των θέσεων του ο Μπουχάριν δηλώνει ότι «τέτια σημεία, όπως π.χ. η § 5 των θέσεων του Κράσιν, είναι εντελώς εφαρμόσιμα και στις εκχωρήσεις γενικά». Και αυτό επίσης είναι ολοφάνερη ανακρίβεια, γιατί η 5η θέση του Κράσιν υποστηρίζει ότι «θα διεισδύσει στο χωριό τεχνητά ο χειρότερος εκμεταλλευτής, ο προαγοραστής, ο κερδοσκόπος, ο πράκτορας του ξένου κεφαλαίου, που δρα με το δολάριο, με τη στερλίνα, με τη σουηδική κορώνα». Τίποτε παρόμοιο δεν προκύπτει από τις εκχωρήσεις, όπου προβλέπουμε όχι μόνο την περιοχή, μα και ειδική άδεια εμπορίου για ορισμένα εμπορεύματα, και ακόμη, το κυριότερο, κρατάμε στα χέρια μας το εμπόριο ορισμένων ειδών, που δόθηκαν στις εκχωρήσεις· χωρίς να πει ούτε κουβέντα για τα επιχειρήματα του Κράσιν ότι δεν θα μπορούμε να κρατήσουμε το ελεύθερο εμπόριο στα πλαίσια που χαράζει η απόφαση της ολομέλειας της 6. Χ, ότι θα μας αρπάξουν από τα χέρια το εμπόριο με την πίεση που ασκούν όχι μόνο οι λαθρέμποροι, μα και όλη η αγροτιά, χωρίς να απαντήσει καθόλου σ’ αυτό το βασικό οικονομικό και ταξικό επιχείρημα, ο Μπουχάριν εκτοξεύει ενάντια στον Κράσιν κατηγορίες τόσο αβάσιμες που προξενούν κατάπληξη.
Στην τρίτη παράγραφο της επιστολής του ο Μπουχάριν γράφει: «η § 3 του Κράσιν». (Από παραδρομή λέει 3 αντί 4.) «Τα σύνορα μας διατηρούνται», και ρωτά: «Τί σημαίνει αυτό; Στην πραγματικότητα αυτό σημαίνει πως τίποτε δεν γίνεται. Όπως ακριβώς ένα μαγαζί που έχει ωραία ταμπέλα, μα δεν έχει μέσα τίποτε (σύστημα Γκλαβζαπόρ)». Ο Κράσιν λέει καθαρά και ξάστερα ότι τα σύνορα μας διατηρούνται όχι τόσο από την τελωνειακή ή τη συνοριακή φρουρά, όσο με την ύπαρξη του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου. Αυτό το καθαρό, άμεσο και αναντίρρητο γεγονός ο Μπουχάριν δεν το αμφισβητεί και δεν μπορεί να αντιτάξει σ’ αυτό ούτε λέξη. Η Έκφραση «σύστημα Γκλαβζαπόρ» ανήκει στις εκφράσεις εκείνες που τις χαρακτήριζε ο Μαρξ στην εποχή του με την έκφραση «φριτρέντερ-βουλγκάρις»(ελευθερία του εμπορίου –μη ανάμιξη του κράτους), γιατί εδώ δεν υπάρχει άλλο τίποτε, εκτός από μια εντελώς χυδαία φριτρεντεριστική φράση.
Παρακάτω, στο τέταρτο σημείο ο Μπουχάριν κατηγορεί τον Κράσιν πως δήθεν δεν βλέπει ότι είμαστε υποχρεωμένοι να προχωρήσουμε στην τελειοποίηση της τελωνειακής μας πολιτικής, και ταυτόχρονα κατηγορεί και μένα πως τάχα πέφτω έξω, όταν μιλώ για επόπτες σε όλη τη χώρα, όταν στην πραγματικότητα γίνεται λόγος μόνο για τους σταθμούς εισαγωγών και εξαγωγών. Κι εδώ πάλι οι αντιρρήσεις του Μπουχάριν προξενούν κατάπληξη με την επιπολαιότητα τους και δεν χτυπάνε στο στόχο, γιατί την ανάγκη για την τελειοποίηση της τελωνειακής μας πολιτικής όχι μόνο την βλέπει ο Κράσιν, όχι μόνο την αναγνωρίζει πέρα για πέρα, μα και την επισημαίνει με μια ακρίβεια που δεν αφήνει κανένα ίχνος αμφιβολίας. Αυτή ακριβώς η τελειοποίηση γίνεται με το γεγονός ότι καθιερώσαμε, πρώτο, το σύστημα του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου, και δεύτερο, το σύστημα δημιουργίας μικτών εταιριών.
Ο Μπουχάριν δεν βλέπει –αυτό είναι το καταπληκτικό του λάθος, και μάλιστα λάθος καθαρά θεωρητικό– πως καμιά τελωνειακή πολιτική δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική στην εποχή του ιμπεριαλισμού και της τρομερής διαφοράς ανάμεσα στις χώρες που είναι φτωχές και στις χώρες που είναι εξαιρετικά πλούσιες. Ο Μπουχάριν αναφέρεται αρκετές φορές στους τελωνειακούς φραγμούς, χωρίς να βλέπει πως στις αναφερόμενες συνθήκες μπορεί μια οποιαδήποτε από τις πλούσιες βιομηχανικές χώρες να σπάσει εντελώς αυτούς τους φραγμούς. Φτάνει να καθιερώσει την πριμοδότηση των εξαγόμενων για τη Ρωσία εμπορευμάτων, που επιβαρύνονται στη χώρα μας με τελωνειακούς δασμούς. Χρήματα γι’ αυτό το σκοπό υπάρχουν υπεραρκετά σε οποιαδήποτε βιομηχανική χώρα, και με ένα τέτιο μέτρο οποιαδήποτε βιομηχανική χώρα μπορεί να τσακίσει στα σίγουρα τη ντόπια βιομηχανία μας.
Γι’ αυτό όλοι οι συλλογισμοί του Μπουχάριν για τελωνειακή πολιτική στην πράξη δεν σημαίνουν τίποτε άλλο, παρά πλήρη έλλειψη προστασίας της ρωσικής βιομηχανίας και ένα συγκαλυμμένο με διαφανή πέπλο πέρασμα στο σύστημα του ελεύθερου εμπορίου. Αυτό οφείλουμε να το καταπολεμήσουμε με όλες μας τις δυνάμεις, φτάνοντας και μέχρι τη σύγκληση συνεδρίου του Κόμματος, γιατί δεν μπορεί να γίνει καμιά συζήτηση για οποιαδήποτε σοβαρή τελωνειακή πολιτική σήμερα, στην εποχή του ιμπεριαλισμού, εκτός από το σύστημα του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου.
Η κατηγορία του Μπουχάριν ενάντια στον Κράσιν (στο πέμπτο σημείο), πως δήθεν δεν καταλαβαίνει όλη τη σοβαρότητα που έχει το δυνάμωμα της κυκλοφορίας, αναιρείται εντελώς μ’ αυτό που λέει ο Κράσιν για τις μικτές εταιρίες, γιατί οι μικτές αυτές εταιρίες δεν επιδιώκουν κανένα άλλο σκοπό, παρά ακριβώς το δυνάμωμα της κυκλοφορίας με διατήρηση της πραγματικής και όχι της εικονικής –όπως συμβαίνει με τους τελωνειακούς δασμούς– περιφρούρησης της ρωσικής βιομηχανίας μας.
Αν παρακάτω, στο έκτο σημείο, διαφωνώντας μαζί μου ο Μπουχάριν γράφει ότι δεν έχει τάχα γι’ αυτόν σημασία ότι ο αγρότης θα κλείσει μια πολύ επικερδή συμφωνία και ότι η πάλη θα γίνεται τάχα όχι ανάμεσα στον αγρότη και στη Σοβιετική εξουσία, αλλά ανάμεσα στη Σοβιετική εξουσία και στον εξαγωγέα, τότε κι αυτό είναι εντελώς λαθεμένο, γιατί ο εξαγωγέας, εφόσον υπάρχουν διαφορές τιμών σαν αυτή λ.χ. που ανάφερα (το λινάρι στοιχίζει στη Ρωσία 4,50 ρούβλια, ενώ στην Αγγλία 14), μπορεί να συγκεντρώνει γύρω του όλη την αγροτιά με τον πιο γρήγορο, σίγουρο και αναμφίβολο τρόπο. Στην πράξη ο Μπουχάριν αναλαμβάνει την υπεράσπιση του κερδοσκόπου, του μικροαστού και των κορυφών της αγροτιάς ενάντια στο βιομηχανικό προλεταριάτο, που δεν είναι απολύτως σε θέση να ξαναφτιάξει τη βιομηχανία του, να κάνει τη Ρωσία βιομηχανική χώρα, αν δεν την περιφρουρήσει όχι βέβαια με την τελωνειακή πολιτική, αλλά αποκλειστικά και μόνο με το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου. Κάθε άλλη προστατευτική πολιτική είναι στις συνθήκες της σύγχρονης Ρωσίας εντελώς εικονική, χάρτινη, που τίποτε δεν προσφέρει στο προλεταριάτο. Γι’ αυτό, από την άποψη του προλεταριάτου και της βιομηχανίας του, η πάλη αυτή έχει την πιο βασική, την πιο θεμελιακή σημασία. Το σύστημα των μικτών εταιριών είναι το μοναδικό σύστημα που μπορεί να βελτιώσει πραγματικά τον κακό μηχανισμό του Λαϊκού Επιτροπάτου Εξωτερικού Εμπορίου, γιατί με το σύστημα αυτό δουλεύουν πλάι-πλάι και ο ξένος και ο ρώσος έμπορος. Αν δεν μπορέσουμε και μ’ αυτές τις συνθήκες να διδαχτούμε κάτι, να μάθουμε στην εντέλεια ό,τι μας χρειάζεται, τότε ο λαός μας είναι ένας λαός εντελώς αδιόρθωτων ηλιθίων.
Κι αν εξακολουθήσουμε να μιλάμε για «τελωνειακή προστασία», αυτό θα σημαίνει ότι ρίχνουμε στάχτη στα μάτια μας σχετικά με τους κινδύνους που υπόδειξε ο Κράσιν καθαρά και ξάστερα και οι όποιοι δεν έχουν αναιρεθεί καθόλου από τον Μπουχάριν.
Θα προσθέσω ακόμη πως ένα μερικό άνοιγμα των συνόρων εγκυμονεί σοβαρότατους κινδύνους σε σχέση με το συνάλλαγμα, γιατί πρακτικά θα βρεθούμε στην κατάσταση της Γερμανίας, εγκυμονεί σοβαρότατους κινδύνους με την έννοια ότι θα διεισδύσουν στη Ρωσία η μικροαστική τάξη και κάθε λογής πράκτορες από τους ρώσους εμιγκρέδες, χωρίς να έχουμε την παραμικρή δυνατότητα ελέγχου.
Να χρησιμοποιούμε τις μικτές εταιρίες για να διδασκόμαστε σοβαρά και για πολύ καιρό –αυτός είναι ο μοναδικός δρόμος για την ανόρθωση της βιομηχανίας μας.
Λένιν.
Υπαγορεύτηκε τηλεφωνικά στις 13 του Δεκέμβρη 1922.
Πρωτοδημοσιεύτηκε όχι ολόκληρο στις 26/1/1924 στην εφημερίδα «Ιζβέστιγια της ΠΚΕΕ», αρ. φύλ. 21.
Πρωτοδημοσιεύτηκε ολόκληρο το 1930 στο περιοδικό «Προλετάρσκαγια Ρεβολιούτσιγια», τεύχ. 2-3.
ΓΙΑ ΤΑ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΚΕ ΤΟΥ ΚΚΡ (μπ)
Τελείωσα τώρα την εκκαθάριση των υποθέσεων μου και μπορώ να φύγω ήσυχος. Τελείωσα επίσης τη συμφωνία με τον Τρότσκι για την υπεράσπιση των απόψεων μου σχετικά με το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου. Έμεινε μόνο ένα ζήτημα που με ανησυχεί πάρα πολύ –ότι δεν θα μπορέσω να μιλήσω στο συνέδριο των Σοβιέτ. Την Τρίτη θα με επισκεφθούν οι γιατροί και θα συζητήσουμε, αν υπάρχει έστω και μια μικρή πιθανότητα για μια τέτια ομιλία. Η παραίτηση μου από την ομιλία αυτή θα ήταν για μένα πολύ δυσάρεστη, για να μην πω κάτι περισσότερο. Το σκελετό της ομιλίας τον έχω ήδη γράψει εδώ και μερικές μέρες. Γι’ αυτό προτείνω, χωρίς να σταματήσει η προετοιμασία κάποιου άλλου να μιλήσει στη θέση μου, να διατηρηθεί ως την Τετάρτη η δυνατότητα να μιλήσω ο ίδιος, η ομιλία μου θα είναι ίσως περιορισμένη σε σχέση με τις συνηθισμένες, θα διαρκέσει λ.χ. ως τρία τέταρτα της ώρας. Μια τέτια ομιλία καθόλου δεν θα εμποδίσει την ομιλία του αντικαταστάτη μου (σε όποιον κι αν αναθέσετε τη δουλιά αυτή), μα νομίζω πως θα είναι ωφέλιμη και από πολιτική και από προσωπική άποψη, γιατί θα αφαιρεθεί μια αιτία σοβαρής ανησυχίας. Παρακαλώ να το έχετε αυτό υπόψη σας, και αν η έναρξη του συνεδρίου καθυστερήσει ακόμη, να με ειδοποιήσετε έγκαιρα μέσω του γραμματέα μου.
15–XII–1922 Λένιν.
Είμαι κατηγορηματικά ενάντια στην αναβολή του ζητήματος για το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου. Αν από οποιαδήποτε πρόθεση (συμπεριλαμβανομένης και της πρόθεσης ότι είναι επιθυμητή η δική μου συμμετοχή στο ζήτημα αυτό), δημιουργείται η σκέψη να αναβληθεί ως την ερχόμενη ολομέλεια, εγώ θα ήμουν κατηγορηματικά αντίθετος, γιατί είμαι βέβαιος ότι ο Τρότσκι θα υπερασπίσει τις απόψεις μου όχι χειρότερα από μένα, αυτό είναι το πρώτο· δεύτερο, η δήλωση Σας και η δήλωση του Ζινόβιεφ, και, σύμφωνα με τις φήμες, επίσης και του Κάμενεφ, επιβεβαιώνει ότι ορισμένα μέλη της ΚΕ άλλαξαν ήδη την προηγούμενη τους γνώμη· τρίτο, και το κυριότερο: οι παραπέρα ταλαντεύσεις πάνω στο σπουδαιότατο αυτό ζήτημα είναι εντελώς απαράδεκτες και θα μας ματαιώσουν κάθε δουλιά.
15–XII–1922. Λένιν.
Υπαγορεύτηκε τηλεφωνικά.
Πρωτοδημοσιεύτηκε όχι ολόκληρο το 1930 στη 2η και 3η έκδοση των «Απάντων» του Λένιν.
σ. Τρότσκι! Σας στέλνω γράμμα του Κρεστίνσκι. Γράψτε το γρηγορότερο, αν συμφωνείτε· θα παλέψω στην ολομέλεια υπέρ του μονοπωλίου.
Και Σεις;
Δικός Σας
Λένιν.
Ρ. S. Καλύτερα θα ήταν να το επιστρέψετε γρήγορα.
Γράφτηκε στις 12 του Δεκέμβρη 1922.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με το χειρόγραφο.
Στον σύντρ. Τρότσκι,
Αντίγραφο στους Φρούμκιν και Στομονιακόρ
Σύντροφε Τρότσκι!
Πήρα τη γνώμη Σας για το γράμμα του Κρεστίνσκι και τα σχέδια του Αβανέσοφ. Μου φαίνεται πως μεταξύ μας υπάρχει ομοφωνία στον ανώτατο βαθμό, και νομίζω ότι το ζήτημα για την Κρατική Επιτροπή Σχεδίου, όπως παρουσιάζεται στην περίπτωση αυτή αποκλείει (ή αναβάλλει) τη συζήτηση σχετικά με το αν χρειάζονται εντολοδοτικά δικαιώματα στην Κρατική Επιτροπή Σχεδίου.
Πάντως, θα Σας παρακαλούσα πολύ στην επικείμενη Ολομέλεια να αναλάβετε την υπεράσπιση της κοινής άποψης μας για την αναμφισβήτητη αναγκαιότητα της διατήρησης και στερέωσης του Μονοπωλίου του Εξωτερικού Εμπορίου. Επειδή η προηγούμενη Ολομέλεια σχετικά μ’ αυτό ψήφισε απόφαση που είναι εντελώς αντίθετη με το Μονοπώλιο του Εξωτερικού Εμπορίου και επειδή στο ζήτημα αυτό δεν πρέπει να υποχωρήσουμε, γι’ αυτό θεωρώ, όπως γράφω και στο γράμμα μου προς τον Φρούμκιν και τον Στομονιακόφ, ότι, σε περίπτωση ήττας μας στο θέμα αυτό, εμείς θα πρέπει να μεταφέρουμε το ζήτημα στο Συνέδριο του Κόμματος. Γι’ αυτό θα χρειαστεί να γίνει σύντομη έκθεση των διαφωνιών μας στην κομματική ομάδα του επικείμενου Συνεδρίου των Σοβιέτ. Αν προλάβω θα γράψω μια έκθεση και θα χαιρόμουν πολύ, αν και Σεις κάνατε επίσης το ίδιο. Η ταλάντευση στο ζήτημα αυτό μας προξενεί αφάνταστη ζημιά και τα επιχειρήματα αυτών που είναι κατά συνίστανται ολοκληρωτικά στις κατηγορίες για την ατέλεια του μηχανισμού. Μα ο μηχανισμός μας διακρίνεται παντού και σε όλα για την ατέλεια του, και να παραιτηθούμε από το μονοπώλιο, επειδή ο μηχανισμός είναι ατελής, θα σήμαινε να πετάξεις μαζί με το νερό και το μωρό από την μπανιέρα.
13–ΧΙΙ–22 Λένιν.
Υπαγορεύτηκε τηλεφωνικά.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με το δακτυλογραφημένο αντίγραφο.
σ. Τρότσκι! Θεωρώ ότι συμφωνήσαμε πλήρως. Σας παρακαλώ να δηλώσετε στην ολομέλεια για την αλληλεγγύη μας. Ελπίζω ότι θα ψηφιστεί η απόφαση μας, γιατί ένα μέρος απ’ αυτούς που τον Οχτώβρη ψήφισαν κατά, τώρα περνά ενμέρει ή ολοκληρωτικά με το μέρος μας *.
Αν απροσδόκητα δεν ψηφιστεί η απόφαση μας, θα απευθυνθούμε στην κομματική ομάδα του Συνεδρίου των Σοβιέτ και θα δηλώσουμε για την παραπομπή του ζητήματος στο Συνέδριο του Κόμματος.
Ειδοποιείστε με τότε, και θα στείλω τη δήλωση μου.
Δικός Σας
Λένιν
Ρ.S. Στην περίπτωση που το ζήτημα αυτό θα αποσυρθεί από τούτη την Ολομέλεια (πράγμα που δεν περιμένω και ενάντια σ’ αυτό, βέβαια, θα πρέπει Εσείς απομέρους μας να διαμαρτυρηθείτε με όλες τις δυνάμεις). Τότε νομίζω πως πρέπει οπωσδήποτε να απευθυνθούμε στην κομματική ομάδα του συνεδρίου των Σοβιέτ και να απαιτήσουμε την παραπομπή του ζητήματος στο Συνέδριο του Κόμματος, γιατί οι παραπέρα ταλαντεύσεις είναι τελείως απαράδεκτες.
Όλα τα υλικά που Σάς έστειλα μπορείτε να τα κρατήσετε ώσπου να τελειώσει η Ολομέλεια **.
Γράφτηκε στις 15 του Δεκέμβρη 1922.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με το χειρόγραφο και με το κείμενο γραμμένο ιδιόχειρα από την Λ.Α. Φότιεβα.
——————————
* Οι λέξεις: «με το μέρος μας» είναι γραμμένες ιδιόχειρα από την Λ. Α. Φότιεβα.
** Το κείμενο του υστερόγραφου είναι γραμμένο ιδιόχειρα από την Λ. Α. Φότιεβα. Η Σύντ.
Στον σύντρ. Τρότσκι
Σύντροφε Τρότσκι!
Σας στέλνω το γράμμα του Φρούμκιν που πήρα σήμερα. Κι εγώ νομίζω ότι είναι απόλυτη ανάγκη να τελειώσουμε μ’ αυτή την υπόθεση μια για πάντα. Αν υπάρχει φόβος ότι το ζήτημα με ανησυχεί και μπορεί ακόμη να επιδράσει στην κατάσταση της υγείας μου, τότε νομίζω ότι αυτό είναι τελείως λαθεμένο, γιατί εμένα με ανησυχούν δέκα χιλιάδες φορές περισσότερο οι παρελκύσεις που κάνουν τελείως ασταθή την πολιτική μας σε ένα από τα θεμελιώδη ζητήματα. Γι’ αυτό εφιστώ την προσοχή Σας στο επισυναπτόμενο γράμμα και παρακαλώ πολύ να υποστηρίξετε την άμεση εξέταση του ζητήματος αυτού. Είμαι βέβαιος ότι, αν μας απειλεί ο κίνδυνος της αποτυχίας, τότε πολύ συμφερότερο είναι να αποτύχουμε πριν το Συνέδριο του Κόμματος και αμέσως να απευθυνθούμε στην κομματική ομάδα του Συνεδρίου, παρά να αποτύχουμε ύστερα από το Συνέδριο. Ίσως μπορεί να γίνει ο εξής συμβιβασμός: ότι θα πάρουμε τώρα την απόφαση για επικύρωση του μονοπωλίου, όμως στο κομματικό Συνέδριο ωστόσο θα το βάλουμε και να συμφωνήσουμε σ’ αυτό αμέσως τώρα. Κατά τη γνώμη μου, κανέναν άλλο συμβιβασμό προς το συμφέρον μας και το συμφέρον της υπόθεσης σε καμιά περίπτωση δεν μπορούμε να δεχτούμε.
15–XII–22. Λένιν.
Υπαγορεύτηκε τηλεφωνικά.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με το δακτυλογραφημένο αντίγραφο.
Φαίνεται κατορθώσαμε να κυριεύσουμε τη θέση με απλό ελιγμό χωρίς κανέναν πυροβολισμό. Προτείνω να μη σταματήσουμε και να συνεχίσουμε την επίθεση και γι’ αυτό να γίνει πρόταση να μπει στο Συνέδριο του Κόμματος το ζήτημα της εδραίωσης του εξωτερικού εμπορίου και των μέτρων για την καλυτέρευση της διεξαγωγής του. Να ανακοινωθεί αυτό στην κομματική ομάδα του Συνεδρίου των Σοβιέτ. Ελπίζω, δεν θα φέρετε αντίρρηση και δεν θα αρνηθείτε να κάνετε εισήγηση στην ομάδα.
21 του Δεκέμβρη 1922, Ν. Λένιν.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με το δακτυλογραφημένο αντίγραφο.
Αυστηρά απόρρητο
Προσωπικό
Αγαπητέ σύντρ. Τρότσκι!
Θα Σάς παρακαλούσα πολύ να αναλάβετε την υπεράσπιση στην ΚΕ του Κόμματος της υπόθεσης της Γεωργίας. Η υπόθεση αυτή βρίσκεται τώρα κάτω από «δίωξη» από τον Στάλιν και τον Τζερζίνσκι, γι’ αυτό δεν μπορώ να βασιστώ στην αμεροληψία τους. Μάλιστα εντελώς το αντίθετο. Αν θα συμφωνούσατε να αναλάβετε την υπεράσπιση της, τότε θα μπορούσα να ήμουν ήσυχος. Αν για κάποια αιτία δεν συμφωνείτε, τότε επιστρέψτε μου όλο το φάκελο της υπόθεσης. Αυτό θα το θεωρήσω ένδειξη της ασυμφωνίας Σας.
Με τον καλύτερο συντροφικό χαιρετισμό
Λένιν *
Υπαγορεύτηκε τηλεφωνικά στις 5 του Μάρτη 1923.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με το δακτυλογραφημένο αντίγραφο.
———————
* Σε ξεχωριστό φύλλο, συνημμένο σε τούτο το γράμμα, υπάρχει υποσημείωση της γραμματέα: «Σύντροφε Τρότσκι! Στο γράμμα που Σάς μεταδόθηκε τηλεφωνικά ο Βλαντίμιρ Ιλίτς παρακάλεσε να προστεθεί για ενημέρωση Σας ότι ο σύντροφο Κάμενεφ πηγαίνει στη Γεωργία την Τετάρτη, και ζητά να μάθει, αν επιθυμείτε να στείλετε εκεί κάτι απομέρους Σας –5 του Μάρτη 1923». Η Σύντ.
Αυστηρά απόρρητο
Προσωπικό
Αντίγραφο στους σ.σ. Κάμενεφ και Ζινόβιεφ
Αξιότιμε σύντροφε Στάλιν!
Είχατε την αγένεια να καλέσετε την σύζυγό μου στο τηλέφωνο και να την βρίσετε. Αν και Σας έκφρασε τη συγκατάθεση της να ξεχάσει ό,τι ειπώθηκε, όμως παρόλα αυτά το γεγονός αυτό έγινε γνωστό από την ίδια στον Ζινόβιεφ και στον Κάμενεφ. Δεν σκοπεύω να ξεχάσω έτσι εύκολα αυτό που έγινε εναντίον μου, και είναι περιττό να πω ότι αυτό που έχει γίνει κατά της συζύγου μου το θεωρώ ότι έγινε και εναντίον μου. Γι’ αυτό Σάς παρακαλώ να σταθμίσετε, αν συμφωνείτε να πάρετε το λόγο Σας πίσω και να ζητήσετε συγνώμη, ή προτιμάτε να διακοπούν οι σχέσεις μεταξύ μας.
5 του Μάρτη 1923
Με εκτίμηση, Λένιν.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με την εγγραφή της γραμματέα (δακτυλογραφημένο κείμενο).
Αυστηρά απόρρητο
στους σ.σ. Μντιβάνι, Μαχαράτζε και άλλους
Αντίγραφο –στους σ.σ. Τρότσκι και Κάμενεφ
Αξιότιμοι σύντροφοι!
Ολόψυχα παρακολουθώ την υπόθεση Σας. Είμαι αγανακτισμένος από την αγένεια του Ορτζονικίτζε και τις ανεκτικότητες του Στάλιν και του Τζερζίνσκι. Ετοιμάζω για σας σημειώσεις και ομιλία.
6 του Μάρτη 1923. Με εκτίμηση
Λένιν.
Δημοσιεύεται σύμφωνα με το δακτυλογραφημένο αντίγραφο.