Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗ
ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ
ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ
Γράφτηκε: το 1841
Πηγή: Εκδόσεις «ΑΛΛΑΓΗ», 1985
Μετάφραση-Επιμέλεια: ΤΡΙΑΝΤ. ΜΗΤΑΦΙΔΗΣ - ΘΕΟΔ. ΘΩΜΑΔΑΚΗΣ
Σύνταξη: Θεοδόσης Θωμαδάκης
HTML Markup:
Θ. Θωμαδάκης – Ι. Κουκλάκης για τα Μαρξιστικά Βιβλία στο INTERNET, Γενάρης 2005
Στον αγαπητό του πατρικό φίλο,
ΛΟΥΝΤΒΙΧ ΦΟΝ ΒΕΣΤΦΑΛΕΝ,
Σύμβουλο της Κυβέρνησης της Τριρ,
αφιερώνει ο συγγραφέας αυτές
τις γραμμές σαν μια απόδειξη
της αγάπης του
Συχώρεσέ με, αγαπητέ μου πατρικέ φίλε, που προτάσσω το όνομά σου, το τόσο προσφιλές σε μένα, σ’ ένα ασήμαντο φυλλάδιο. Είμαι πολύ ανυπόμονος για να περιμένω μια άλλη ευκαιρία για να σου δώσω μια μικρή απόδειξη της αγάπης μου.
Μακάρι ο καθένας που αμφιβάλλει για την Ιδέα να έχει την ίδια τύχη με μένα, να μπορεί να θαυμάζει ένα γέρο άνθρωπο που έχει τη δύναμη της νιότης, που χαιρετίζει κάθε προχώρημα των καιρών με τον ενθουσιασμό και τη σύνεση της αλήθειας και που, με κείνο το βαθιά πειστικό, λαμπερό σαν τον ήλιο ιδεαλισμό, που αυτός και μόνο γνωρίζει τον αληθινό λόγο που στο άκουσμά του εμφανίζονται όλα τα πνεύματα του κόσμου, ποτέ δεν δείλιασε μπροστά στις βαθιές σκιές των φαντασμάτων της οπισθοδρόμησης, μπροστά στα συχνά σκοτεινά σύννεφα των καιρών, αλλά, αντίθετα, με θεϊκή ενεργητικότητα και αντρίκεια, κι όλο αυτοπεποίθηση ματιά, έβλεπε μέσα από όλα τα πέπλα το εμπύρειο που καίει στην καρδιά του κόσμου. Εσύ πατρικέ μου φίλε, ήσουνα πάντα μια ζωντανή argumentum ad oculos [α] για μένα, ότι ο ιδεαλισμός δεν είναι πλάσμα της φαντασίας, αλλά αλήθεια.
Δεν χρειάζεται να προσευχηθώ για την υγεία σου. Το πνεύμα είναι ο μεγάλος γιατρός ο μυημένος στη μαγεία, στον οποίο εσύ έχεις εμπιστευτεί τον εαυτό σου[β].
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:
Πρόλογος
Μέρος Πρώτο: η Διαφορά Ανάμεσα στη Δημοκρίτεια και την Επικούρεια Φιλοσοφία της Φύσης Γενικά
Ι. Αντικείμενο της Μελέτης
ΙΙ. Απόψεις για τη Σχέση Ανάμεσα στη Δημοκρίτεια και την Επικούρεια Φυσική
ΙΙΙ. Δυσκολίες Σχετικά με την Ταυτότητα της Δημοκρίτειας και της Επικούρειας Φιλοσοφίας της Φύσης
ΙV. Γενική Διαφορά Καταρχήν Ανάμεσα στη Δημοκρίτεια και την Επικούρεια Φιλοσοφία της Φύσης
V. Συμπέρασμα
Μέρος Δεύτερο: η Διαφορά Ανάμεσα στη Δημοκρίτεια και την Επικούρεια Φιλοσοφία της Φύσης Λεπτομερειακά
Κεφάλαιο Πρώτο: Η Απόκλιση του Ατόμου από την Ευθεία Γραμμή
Κεφάλαιο Δεύτερο: Τα Ποιοτικά Χαρακτηριστικά του Ατόμου
Κεφάλαιο Τρίτο: Άτομοι Αρχαί και Άτομα Στοιχεία
Κεφάλαιο Τέταρτο: Ο Χρόνος
Κεφάλαιο Πέμπτο: Τα Μετέωρα
Παράρτημα:
Κριτική της Πολεμικής του Πλούταρχου στη Θεολογία του Επίκουρου
Προκαταρκτική Σημείωση
Ι. Η Σχέση του Ανθρώπου με το Θεό
1. Ο Φόβος και το Είναι στο Υπερπέραν
2. Η Λατρεία και το Άτομο
3. Η Πρόνοια και ο Εκπεσών Θεός
ΙΙ. Η Ατομική Αθανασία
1. Για το Θρησκευτικό Φεουδαλισμό. Η Κόλαση του Πληθυσμού
2. Ο Πόθος του Πλήθους
3. Η Περηφάνια των Εκλεκτών
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Η μορφή αυτής της Διατριβής θα ήταν, από τη μια μεριά, πιο αυστηρά επιστημονική και, από την άλλη, λιγότερο σχολαστική σε πολλά από τα επιχειρήματά της, αν ο πρωταρχικός της στόχος δεν ήταν αυτός μιας διδακτορικής διατριβής. Όμως, λόγοι ανεξάρτητοι από τη θέλησή μου μού επέβαλαν να την δώσω για εκτύπωση με αυτή τη μορφή. Επιπλέον, πιστεύω ότι μ’ αυτήν, έχω λύσει ένα άλυτο μέχρι σήμερα πρόβλημα της ιστορίας της ελληνικής φιλοσοφίας.
Οι ειδικοί ξέρουν ότι για το θέμα αυτής της Διατριβής δεν υπάρχουν προηγούμενες μελέτες έστω και με την πιο μικρή χρησιμότητα. Μέχρι σήμερα, συνεχίζονται οι φλυαρίες του Κικέρωνα και του Πλούταρχου. Ο Gassendi, που απελευθέρωσε τον Επίκουρο από το ανάθεμα στο οποίο τον είχαν καταδικάσει οι πατέρες της εκκλησίας και ολόκληρος ο Μεσαίωνας –η εποχή του πραγματοποιημένου παράλογου– παρουσιάζει στις απόψεις του ένα και μόνο ενδιαφέρον στοιχείο. Προσπαθεί να συμβιβάσει την καθολική του συνείδηση με την ειδωλολατρική του γνώση, και τον Επίκουρο με την εκκλησία, πράγμα βέβαια που ήταν χαμένος κόπος. Είναι σαν να ήθελε κανείς να τυλίξει με το χριστιανικό ράσο μιας καλόγριας το τρυφερό και χυμώδες κορμί της ελληνίδας Λαΐδα. Ο Gassendi μάλλον διδάσκεται φιλοσοφία από τον Επίκουρο παρά μπορεί να μας διδάξει για τη φιλοσοφία του Επίκουρου.
Σ’ αυτή τη Διατριβή πρέπει να δει κανείς μια προκαταρκτική εργασία για ένα μεγαλύτερο έργο, όπου και θα παρουσιάσω διεξοδικά τον κύκλο της επικούρειας, της στωικής και της σκεπτικής φιλοσοφίας στη σχέση τους με το σύνολο της ελληνικής σκέψης. Οι ελλείψεις αυτής της Διατριβής, στη μορφή κλπ., θα εξαλειφθούν στη μεταγενέστερη αυτή εργασία.
Ο Hegel, βέβαια, καθόρισε σωστά, στο σύνολό τους, τα γενικά χαρακτηριστικά των παραπάνω συστημάτων. Αλλά στο αξιοθαύμαστα μεγάλο και τολμηρό σχέδιο της Ιστορίας της Φιλοσοφίας του, από την οποία και μόνο μπορεί να χρονολογηθεί η Ιστορία της Φιλοσοφίας γενικά, ήταν, από τη μια, αδύνατο να προχωρήσει σε λεπτομέρειες και, από την άλλη, ο γίγαντας αυτός της σκέψης, εμποδίστηκε από την αντίληψή του γι’ αυτό που ονόμαζε θεωρησιακή σκέψη par excellence[γ] να αναγνωρίσει τη μεγάλη σημασία που έχουν αυτά τα συστήματα για την Ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας.
Για τη σχέση τους με την ελληνική ζωή υπάρχει μια πιο βαθιά ένδειξη στην πραγματεία του φίλου μου Koppen: Ο Φρειδερίκος ο Μέγας και οι Αντίπαλοί του[δ].
Αν προστίθεται σαν παράρτημα μια κριτική της πολεμικής του Πλούταρχου στη θεολογία του Επίκουρου, αυτό γίνεται, όχι γιατί αυτή η πολεμική είναι κάτι το μοναδικό, αλλά γιατί, παρουσιάζοντας με τον πιο αδρό τρόπο τη σχέση καθεαυτή της θεολογίζουσας διανόησης με τη φιλοσοφία, είναι αντιπροσωπευτική ενός espece[ε].
Η[στ] κριτική δεν θέλει, ανάμεσα σ’ άλλα, τη γενικά λαθεμένη θέση του Πλούταρχου, όταν φέρνει τη φιλοσοφία μπροστά στο δικαστήριο της θρησκείας. Σε σχέση μ’ αυτό, αντί για οποιοδήποτε επιχείρημα, αρκεί το παρακάτω απόσπασμα από τον David Hume:
«Σίγουρα είναι ένα είδος βρισιάς για τη φιλοσοφία, που θά ’πρεπε να αναγνωρίζεται παντού το υπέρτατο κύρος της, το να αναγκάζεται κάθε τόσο να απολογείται για τα συμπεράσματά της, και να δικαιολογείται απέναντι σε κάθε επιμέρους τέχνη και επιστήμη που ενδεχομένως προσβάλλεται απ’ αυτήν. Αυτό θυμίζει ένα βασιλιά που τον κατηγορούν για έσχατη προδοσία ενάντια στους υπηκόους του».
Η φιλοσοφία, όσο μέσα στην παγκόσμια επιβλητική και απόλυτη ελεύθερη καρδιά της θα σφύζει έστω και μια σταγόνα αίμα, δεν θα κουραστεί ποτέ να απαντάει στους αντιπάλους της με την κραυγή του Επίκουρου: «ἀσεβές δὲ οὐχ ὁ τοὺς τῶν πολλῶν θεοὺς ἀναιρῶν, ἀλλ᾿ ὁ τὰς τῶν πολλῶν δόξας θεοῖς προσάπτων»[ζ].
Η φιλοσοφία δεν το κρύβει. Η ομολογία του Προμηθέα:
είναι η δική της ομολογία, ο δικός της αφορισμός ενάντια σ’ όλους τους ουράνιους και επίγειους θεούς που δεν αναγνωρίζουν την ανθρώπινη αυτοσυνείδηση σαν την ύψιστη θεότητα. Καμιά δεν μπορεί να σταθεί δίπλα της.
Αλλά σε κείνους τους θλιβερούς ακόλουθους του Άρη που επιχαίρουν για τη φαινομενικά χειρότερη αστική θέση της φιλοσοφίας, απαντά πάλι με τα λόγια που είπε ο Προμηθέας στον υπηρέτη των θεών, Ερμή:
«τῆς σῆς λατρείας τὴν ἐμὴν δυσπραξίαν, |
Ο Προμηθέας είναι ο πιο επιφανής άγιος και μάρτυρας του φιλοσοφικού ημερολογίου.
Βερολίνο, Μάρτης 1841
ΠΡΟΛΟΓΟΣ[ι]
Η πραγματεία, που παραδίδω εδώ στη δημοσιότητα, είναι μια παλιά εργασία, και αρχικά θα συμπεριλαμβανόταν σε μια συνολική έκθεση της επικούρειας, της στωικής και της σκεπτικής φιλοσοφίας,[ια] της οποίας τη συγγραφή κάνουν τώρα για μένα αδύνατη πολιτικές και φιλοσοφικές απασχολήσεις εντελώς διαφορετικού είδους[ιβ].
Μόλις τώρα ήρθε ο καιρός να κατανοηθούν τα συστήματα των επικούρειων, των στωικών και των σκεπτικών. Είναι οι φιλόσοφοι της αυτοσυνείδησης. Οι γραμμές αυτές θα δείξουν τουλάχιστον πόσο λίγο ίσαμε σήμερα εκπληρώθηκε αυτό το έργο.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
——————
[α]. Χειροπιαστή απόδειξη.
[β]. Αυτή η παράγραφος αρχικά ήταν: «Ελπίζω να ακολουθήσω σύντομα προσωπικά αυτό το μήνυμα αγάπης που σου στέλνω, και να τρέξω πάλι στο πλευρό σου μέσα στα θαυμάσια γραφικά βουνά και δάση μας. Δεν χρειάζεται να προσευχηθώ για την υγεία σου. Το πνεύμα και η Φύση είναι οι μεγάλοι γιατροί οι μυημένοι στη μαγεία, στους οποίους εσύ έχεις εμπιστευτεί τον εαυτό σου». Στο αριστερό περιθώριο αυτής της σελίδας υπήρχαν οι λέξεις: «Αυτή ή αφιέρωση πρέπει να τυπωθεί με μεγαλύτερα γράμματα».
[γ]. Κατ’ εξοχήν.
[δ]. Τα ελληνικά κείμενα, αποσπάσματα ή λέξεις που ο Μαρξ παραθέτει στο πρωτότυπο, τα δίνουμε με πλάγια πολυτονικά, τις υπογραμμισμένες λέξεις με έντονα και παραθέτουμε τους τίτλους των βιβλίων με πλάγια γράμματα.
[ε]. Είδος.
[στ]. Ο συγγραφέας έσβησε εδώ τη λέξη «Αυτή» και διόρθωσε «Η».
[ζ]. «Ασεβής δεν είναι αυτός που αρνείται τους θεούς των πολλών, αλλά αυτός που αποδίδει στους θεούς τις δοξασίες των πολλών», (Από γράμμα του Επίκουρου προς το Μενοικέα, βλέπε Διογένη Λαέρτιου: Φιλοσόφων Βίοι και Δογμάτων Συναγωγή, Χ, 123).
[η]. «Με λίγα λόγια, μισώ όλους τους θεούς», (Αισχύλου: Προμηθέας Δεσμώτης, στίχος 975).
[θ]. «Με τη δική σου λατρεία, τη δική μου συμφορά, μάθε καλά, ποτέ δε θ’ αλλάξω. Καλύτερα αυτού του βράχου σκλάβος, παρά πιστός αγγελιοφόρος του πατέρα Δία», (όπ.π., στίχοι 996-9).
[ι]. Το καινούριο αυτό σχέδιο προλόγου γράφτηκε στα τέλη 1841 - αρχές 1842, όταν ο Μαρξ ξαναδοκίμασε να τυπώσει τη διατριβή του.
[ια]. Στο χειρόγραφο έχει διαγραφεί το παρακάτω απόσπασμα: «Εφόσον όμως πολιτικές και φιλοσοφικές εργασίες άμεσου ενδιαφέροντος με εμποδίζουν προς το παρόν να παρουσιάσω μια ολοκληρωμένη έκθεση αυτών των φιλοσοφιών και εφόσον δεν ξέρω πότε θα έχω την ευκαιρία να ξαναγυρίσω σ’ αυτό το ζήτημα, αρκούμαι να...».
[ιβ]. Ο Μαρξ διέγραψε επίσης το παρακάτω απόσπασμα από το χειρόγραφο: «Η επικούρεια, η στωική και η σκεπτική φιλοσοφία, οι φιλοσοφίες της αυτοσυνείδησης, παραγκωνίστηκαν εξίσου από τους μέχρι σήμερα φιλοσόφους σαν μη θεωρητικές (unspekulativ) με την υψηλή φιλοσοφική σημασία, όπως επίσης κι από τους λόγιους σχολικούς δασκάλους, που γράφουν και ιστορία της φιλοσοφίας, όπως...».