Γράφτηκε: το 1928 στην Άλμα Άτα
Πηγή: Εκδόσεις «ΑΛΛΑΓΗ», 1979, Εκδόσεις «Παρασκήνιο», 2004
Μετάφραση - Επιμέλεια - Θεοδόσης ΘΩΜΑΔΑΚΗΣ – Τριαντάφυλλος ΜΗΤΑΦΙΔΗΣ
Σύνταξη: Θεοδόσης ΘΩΜΑΔΑΚΗΣ
HTML Markup: Θ. Θωμαδάκης - I. Κουκλάκης για τα Μαρξιστικά Βιβλία στο INTERNET, Γενάρης 2005
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:
Πρόλογος στην Ελληνική Έκδοση
Πρόλογος στη Γαλλική Έκδοση του 1930
Α΄ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΄Η ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ ΣΕ ΜΙΑ ΜΟΝΗ ΧΩΡΑ; (Μέρος Πρώτο)
1. Η Γενική Δομή του Προγράμματος
2. Οι Ενωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη
3. Το Σύνθημα των Ενωμένων Σοβιετικών Πολιτειών της Ευρώπης
4. Το Κριτήριο του Διεθνισμού
Α΄ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΄Η ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ ΣΕ ΜΙΑ ΜΟΝΗ ΧΩΡΑ; (Μέρος Δεύτερο)
5. Η Θεωρητική Παράδοση του Κόμματος
6. Πού Βρίσκεται Λοιπόν «η Σοσιαλ-δημοκρατική Παρέκκλιση»;
7. Η Εξάρτηση της ΕΣΣΔ από την Παγκόσμια Οικονομία
Α΄ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ Ή ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ ΣΕ ΜΙΑ ΜΟΝΗ ΧΩΡΑ; (Μέρος Τρίτο)
8. Η Αντίφαση που Υπάρχει Ανάμεσα στις Παραγωγικές Δυνάμεις και τα Εθνικά Σύνορα είναι η Πηγή του Ουτοπικού και Αντιδραστικού Χαρακτήρα της Θεωρίας του Σοσιαλισμού σε μια Μόνη Χώρα
9. Η Βασική Διαφορά Ανάμεσα στον Εθνικό Ρεφορμισμό και τον Επαναστατικό Διεθνισμό
Β΄ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ Η ΤΑΚΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (Μέρος Πρώτο)
1. Πλήρης Ανακολουθία του Βασικού Κεφαλαίου του Σχεδίου Προγράμματος
2. Οι Ουσιώδεις Ιδιομορφίες της Στρατηγικής στη Διάρκεια της Επαναστατικής Εποχής και ο
Ρόλος του Κόμματος
3. Το Τρίτο Συνέδριο και το Ζήτημα της Διάρκειας του Επαναστατικού Προτσές Σύμφωνα με τον
Λένιν και Σύμφωνα με τον Μπουχάριν
4. Τα Γεγονότα του 1923 στη Γερμανία και τα Μαθήματα του Οκτώβρη
Β΄ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ Η ΤΑΧΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (Μέρος Δεύτερο)
5. Το Ριζικό Στρατηγικό Λάθος του Πέμπτου Συνεδρίου
6. Η «Δημοκρατικό-Πατσιφιστική Περίοδος» και ο Φασισμός
7. Υπεραριστερή Πολιτική και Δεξιά Μαγιά
Β΄ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ Η ΤΑΧΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (Μέρος Τρίτο)
8. Η Περίοδος του Κεντροδεξιού Γλιστρήματος
9. Για το Χαρακτήρα του Ελιγμού στην Επαναστατική Στρατηγική
Β΄ Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ Η ΤΑΧΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (Μέρος Τέταρτο)
10. Η Στρατηγική του Εμφυλίου Πολέμου
11. Τα Προβλήματα του Εσωτερικού Καθεστώτος του Κόμματος
12. Τα Αίτια των Ηττών της Αντιπολίτευσης και οι Προοπτικές
Γ΄ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ & ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΗΣ ΚΙΝΕΖΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ, ΤΑ ΔΙΔΑΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΧΩΡΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΚΑΙ ΓΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΤΗ ΔΙΕΘΝΗ (Μέρος Πρώτο)
1. Για τη Φύση της Αποικιακής Μπουρζουαζίας
2. Τα Στάδια της Κινέζικης Επανάστασης
Γ΄ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ & ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΗΣ ΚΙΝΕΖΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ, ΤΑ ΔΙΔΑΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΧΩΡΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΚΑΙ ΓΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΤΗ ΔΙΕΘΝΗ (Μέρος Δεύτερο)
3. Δημοκρατική Δικτατορία ή Δικτατορία του Προλεταριάτου;
4. Ο Τυχοδιωκτισμός είναι Συνέπεια του Οπορτουνισμού
5. Τα Σοβιέτ και η Επανάσταση
Γ΄ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ & ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΤΗΣ ΚΙΝΕΖΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ, ΤΑ ΔΙΔΑΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΧΩΡΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΚΑΙ ΓΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΤΗ ΔΙΕΘΝΗ (Μέρος Τρίτο)
6. Το Πρόβλημα του Χαρακτήρα της Μελλοντικής Κινέζικης Επανάστασης
7. Η Αντιδραστική Ιδέα των «Διμερών Εργατικών και Αγροτικών Κομμάτων» για την Ανατολή
8. Πρέπει να Ελέγξουμε αυτό που μας Έδωσε η Διεθνής των Χωρικών
9. Συμπεράσματα
Πρόλογος στην Ελληνική Έκδοση
Κλείνουν σήμερα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Λεόν Τρότσκι, του συναρχηγού του Λένιν στην Οκτωβριανή Επανάσταση, ιδρυτή και αρχηγού του Κόκκινου Στρατού και ιδρυτή της Τέταρτης Διεθνούς. Οι τροτσκιστές σ’ όλο τον κόσμο τιμούν τα Εκατοντάχρονα, που συμπέφτουν με την 62η Επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης, συνεχίζοντας την πάλη του Τρότσκι για την ανάπτυξη του Διαλεκτικού Υλισμού, τη διείσδυση στην εργατική τάξη και την οικοδόμηση μαζικών επαναστατικών προλεταριακών κομμάτων –την οικοδόμηση του Παγκόσμιου Κόμματος της Σοσιαλιστικής Επανάστασης σαν τον μόνο τρόπο για την πραγμάτωση του επαναστατικού ρόλου της παγκόσμιας εργατικής τάξης.
Συμμετέχοντας σ’ αυτήν την πάλη, οι εκδόσεις «ΑΛΛΑΓΗ» και η ΕΔΕ προσφέρουν σήμερα στην εργατική τάξη και τη νεολαία τον πρώτο τόμο της Τρίτης Διεθνούς μετά τον Λένιν που για πρώτη φορά εκδίδεται στα ελληνικά.
Η Τρίτη Διεθνής μετά τον Λένιν, όπως και τα άλλα δυο έργα που έχουμε εκδώσει, τιμώντας τη Χρονιά Τρότσκι (Μαρξισμός και Συνδικάτα και Τα Μαθήματα του Οκτώβρη) είναι αποφασιστικά όπλα στα χέρια της εργατικής τάξης και της πρωτοπορίας της, της Εργατικής Διεθνιστικής Ένωσης, στον σκληρό αγώνα που έχουν αναλάβει ενάντια στο σταλινισμό και τα ρεβιζιονιστικά δεκανίκια του για την οικοδόμηση μια μαζικής ΕΔΕ που θα καθοδηγήσει τον αγώνα για την ανατροπή της σάπιας και χρεοκοπημένης κυβέρνησης Καραμανλή και για την εγκαθίδρυση της εξουσίας της εργατικής τάξης. Η εκρηκτική πορεία της παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης και η γοργή ανάπτυξη της παγκόσμιας επανάστασης, ιδιαίτερα μετά την επανάσταση στο Ιράν και τη Νικαράγουα, έχουν δημιουργήσει τις απαραίτητες προϋποθέσεις για την εκπλήρωση αυτού του καθήκοντος.
Η Τρίτη Διεθνής μετά τον Λένιν, που γράφτηκε από τον Τρότσκι το 1928 στην Άλμα Άτα, όπου τον είχε εξορίσει η ανερχόμενη γραφειοκρατική κάστα του Στάλιν, αποτελείται από τέσσερα μέρη («Το Σχέδιο Προγράμματος της Κομμουνιστικής Διεθνούς –Κριτική των Βασικών Θέσεων». «Και Τώρα; –Γράμμα στο Έκτο Συνέδριο της Κ.Δ.». «Το Κινέζικο Ζήτημα μετά το Έκτο Συνέδριο της Κ.Δ.». «Ποιοι Διευθύνουν Σήμερα την Κομμουνιστική Διεθνή») και είναι αφιερωμένο στα θεμελιώδη προβλήματα της Τρίτης Διεθνούς. «Αγκαλιάζει, όπως γράφει ο Τρότσκι, όλους τους τομείς της δραστηριότητάς της: το Πρόγραμμά της, τη στρατηγική και την τακτική της, τις μορφές οργάνωσης και τις προσωπικότητες που αποτελούν την ηγεσία της... Περιλαβαίνει επίσης μια εκτίμηση της εσωτερικής πολιτικής του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ, για ολόκληρη την τελευταία περίοδο, αρχίζοντας από την αρρώστια και το θάνατο του Λένιν».
Ο Τρότσκι μαζί με τον Λένιν ήταν οι πρωτεργάτες και οι θεμελιωτές της Κομμουνιστικής Διεθνούς –αυτοί επεξεργάστηκαν τις αρχές και τον διεθνιστικό επαναστατικό προσανατολισμό της. Μετά το θάνατο του Λένιν ήταν ο Τρότσκι που ανέλαβε να υπερασπιστεί αυτές τις αρχές ενάντια στο σταλινικό εκφυλισμό που με τη μορφή της θεωρίας του «σοσιαλισμού σε μια μόνη χώρα» προσπαθούσε να φωλιάσει στην ηγεσία του Παγκόσμιου Κόμματος της Σοσιαλιστικής Επανάστασης για να το καταστρέψει.
Αναλύοντας τη θεωρία και την πράξη των επιγόνων στην πενταετία 1923-1928, τη θεωρία και την πράξη του «Μεγάλου Οργανωτή των Ηττών», ο Λεόν Τρότσκι φωτίζει όλα τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η εργατική τάξη και η πρωτοπορία της στην πάλη της για εξουσία, μπροστά σε μια ηγεσία τυφλή, εμπειρική, υποταγμένη στις πιέσεις του παγκόσμιου ιμπεριαλισμού που την οδηγούν από ήττα σε ήττα. Ιδιαίτερα στέκεται στα μεγάλα γεγονότα της εποχής, τις τρεις μεγάλες ήττες του προλεταριάτου: στα γεγονότα της Γερμανίας το 1923, στην Κινέζικη Επανάσταση το 1925-27, στη Γενική Απεργία των βρετανών εργατών το 1926, κάνοντας μια ανάλυση και μια τεράστια συνεισφορά στη μαρξιστική θεωρία σε ότι αφορά την ιμπεριαλιστική εποχή και το ρόλο της ηγεσίας του προλεταριάτου.
Σ’ ολόκληρο το έργο διαγράφονται καθαρά οι δυο, διαμετρικά αντίθετες, πολιτικές γραμμές: η επαναστατική διεθνιστική γραμμή του Τρότσκι και η εθνικορεφορμιστική γραμμή των Στάλιν-Μπουχάριν.
«Η μια συνειδητή και συνεπής. Ήταν η προέκταση και η ανάπτυξη των στρατηγικών αρχών του λενινισμού εφαρμοσμένων στα προβλήματα της ΕΣΣΔ και της παγκόσμιας επανάστασης: αυτή ήταν η γραμμή της Αντιπολίτευσης. Και η άλλη, ασυνείδητη, αντιφατική, διστακτική, γραμμή που γλιστρούσε με ζιγκ ζαγκ και απομακρυνόταν από το λενινισμό κάτω από την πίεση εχθρικών ταξικών δυνάμεων στη διάρκεια μιας περιόδου πολιτικής αμπώτιδας στο διεθνή τομέα: αυτή ήταν η γραμμή της επίσημης ηγεσίας».
Στη σοσιαλπατριωτική πολιτική του Στάλιν του «σοσιαλισμού σε μια μόνη χώρα», που απομόνωνε τη Σοβιετική Ρωσία από τον υπόλοιπο κόσμο και από την ιμπεριαλιστική εποχή και που τελικά οδήγησε στη διάλυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς, ο Λεόν Τρότσκι απαντούσε:
«Στην εποχή του ιμπεριαλισμού δεν μπορεί κανείς να εξετάσει την τύχη μιας απομονωμένης χώρας παρά παίρνοντας σαν αφετηρία τις τάσεις της παγκόσμιας εξέλιξης ως ενιαίο σύνολο μέσα στο οποίο είναι ενσωματωμένη, με τις εθνικές της ιδιομορφίες, αυτή η χώρα και από το οποίο εξαρτάται...». «Μονάχα όταν ξεκινήσει κανείς από την παγκόσμια οικονομία που κυριαρχεί στα διάφορα μέρη της μπορεί να επεξεργαστεί το πρόγραμμα του διεθνιστικού κόμματος του προλεταριάτου».
Ο αντεπαναστατικός σταλινισμός, έχοντας στην υπηρεσία του τις οικονομικές πηγές του πρώτου στον κόσμο εργατικού κράτους, κυριάρχησε στο Κ.Κ. της Σοβιετικής Ένωσης και στην Κομμουνιστική Διεθνή, καταστρέφοντάς την: το 1943 τη διέλυσε και τυπικά μ’ ένα διάταγμά του ο Στάλιν, θυσιάζοντάς την στα παζάρια του με τους «συμμάχους» του ιμπεριαλιστές. Όμως, οι ιδρυτικές επαναστατικές αρχές της και ο διεθνιστικός της προσανατολισμός κληροδοτήθηκαν μέσα από τον Λεόν Τρότσκι και την Αριστερή Αντιπολίτευση στην Τέταρτη Διεθνή
«Ζούμε σε μια ταξική κοινωνία, γράφει ο Τρότσκι, απαντώντας στις βρόμικες σταλινικές πλαστογραφίες και συκοφαντίες, που είναι αδύνατο να την συλλάβουμε χωρίς σκοταδισμό... πού ανταποκρίνεται σε ορισμένα συμφέροντα». Σε ποιά, όμως, συμφέροντα ανταποκρίνεται ο «σκοταδισμός» της λεγόμενης «Ενιαίας Γραμματείας» του κ. Μαντέλ και του ηγέτη της Πιερ Φρανκ, που επανεκδίδοντας το ιδιαίτερα σημαντικό αυτό έργο του Λεόν Τρότσκι στα γαλλικά το λογόκριναν περικόβοντας δεκάδες σελίδες; «Βρήκανε, δικαιολογούνται, ένα άλλο αντίτυπο στα αρχεία του Τρότσκι». Δεν είναι, βέβαια, δύσκολο να συγκρίνει κανείς τις δυο εκδόσεις. Η έρευνα της Διεθνούς Επιτροπής για «Τα Ζητήματα Ασφάλειας και η Τέταρτη Διεθνής» έχει πολλά ακόμα να αποκαλύψει!
Ο Λεόν Τρότσκι που επιμελήθηκε τη γαλλική έκδοση του 1930 αισθάνθηκε την ανάγκη να τονίσει ενάντια στους ρεβιζιονιστές-σκοταδιστές: «Νομίζω πως είναι αναγκαίο να δηλώσω ότι αυτή η έκδοση είναι η μοναδική έκδοση του έργου για την οποία είμαι υπεύθυνος απέναντι στους αναγνώστες» (βλ. τον Πρόλογο του Τρότσκι στη σελίδα 12).
Οι Τροτσκιστές, τα μέλη και οι οπαδοί της Διεθνούς Επιτροπής στην Ελλάδα, αισθάνθηκαν την ανάγκη να πάρουν στα σοβαρά την προειδοποίηση αυτή του Τρότσκι. Και να φροντίσουν μέσα στη σκληρή παρανομία της χουντοκρατούμενης Ελλάδας, να προμηθευτούν ένα αντίτυπο της έκδοσης του 1930 και να το μπάσουν με τον παράνομο μηχανισμό τους –μαζί με πολλά άλλα μαρξιστικά έργα– στις φυλακές των στρατοκρατών για να το μεταφράσουν κάτω από ανήκουστες δυσκολίες οι ισοβίτες σύντροφοί τους. [Την επικίνδυνη αυτή αποστολή, την επαφή και τη συναλλαγή με τους ανθρωποφύλακες της χούντας –τώρα μπορούμε να το πούμε– την ανάλαβε και την έφερε σε πέρας ένας από τους παλαίμαχους τροτσκιστές: ο 60χρονος τότε τσαγκάρης, σύντροφος ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΙΤΗΣ (ΚΑΡΑΚΟΣ)].
Είναι η μετάφραση αυτή που δίνουμε σήμερα, μέρα γέννησης του Λεόν Τρότσκι και της Πρώτης Προλεταριακής Δικτατορίας στον κόσμο, στην εργατική τάξη και τη νεολαία, και την αφιερώνουμε σε όλους εκείνους που έχουν αναλάβει τον σκληρό αγώνα για την ανάπτυξη της διαλεκτικής μαρξιστικής θεωρίας της γνώσης –τον αγώνα για την κατάκτηση μέσα από αισθητηριακή εκπαίδευση των νόμων που διέπουν τη Φύση και την κοινωνία για να καθοδηγήσουν νικηφόρα το προλεταριάτο, παγκόσμια και στην Ελλάδα, στην εξουσία.
7/11/79
Οι Μεταφραστές
Πρόλογος στη Γαλλική Έκδοση του 1930
Το βιβλίο αυτό αποτελείται από τέσσερα μέρη που το καθένα τους είναι γραμμένο ανεξάρτητα από το άλλο, μα που ωστόσο αποτελούν ένα αδιαχώριστο σύνολο. Είναι αφιερωμένο στα θεμελιώδη προβλήματα της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Αγκαλιάζει όλους τους τομείς της δραστηριότητάς της: το πρόγραμμά της, τη στρατηγική και την ταχτική της, τις μορφές οργάνωσης και τις προσωπικότητες που αποτελούν την ηγεσία της. Δεδομένου όμως ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα της ΕΣΣΔ, το κυβερνητικό Κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης, είναι το κυριότερο Κόμμα της, εκείνο που σε όλους τους τομείς παίζει έναν αποφασιστικό ρόλο μέσα στην Κομμουνιστική Διεθνή, το βιβλίο αυτό περιλαβαίνει επίσης μια εκτίμηση της εσωτερικής πολιτικής του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ για ολόκληρη την τελευταία περίοδο, αρχίζοντας από την αρρώστια και το θάνατο του Λένιν. Μ’ αυτή την έννοια αποτελεί, πιστεύω, ένα αρκετά πλήρες σύνολο.
Το έργο μου αυτό δεν εκδόθηκε στα ρωσικά. Γράφτηκε το 1928, τότε που στη Σοβιετική Δημοκρατία τα μαρξιστικά έργα που πραγματεύονταν επίκαιρα θέματα είχαν γίνει η πιο απαγορευμένη μορφή της φιλολογίας. Για να εξασφαλίσω το λιγότερο μια ορισμένη κυκλοφορία στα χειρόγραφά μου, μετέτρεψα τα δυο πρώτα μέρη αυτού του βιβλίου σε επίσημα ντοκουμέντα και τα έστειλα στο Έκτο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς, που συνήρθε στη Μόσχα το καλοκαίρι του περασμένου χρόνου. Το τρίτο και το τέταρτο μέρος γράφτηκαν μετά το Συνέδριο και κυκλοφόρησαν σε χειρόγραφα χέρι με χέρι. Η κυκλοφορία τους τιμωρούνταν και τιμωρείται ακόμα με εξορία στα αχανή βάθη της Σιβηρίας, και τον τελευταίο καιρό μάλιστα με αυστηρή φυλάκιση στο κάτεργο του Τομπόλσκ.
Μονάχα το δεύτερο μέρος[1], δηλαδή η «Κριτική του Σχεδίου Προγράμματος», εκδόθηκε στα γερμανικά. Το βιβλίο ως όλο δεν κυκλοφόρησε μέχρι σήμερα παρά μόνο σαν χειρόγραφο, θα έλεγε κανείς πως έζησε μια ζωή προτού να γεννηθεί. Εκδίδεται για πρώτη φορά με τούτη δω τη μορφή στα γαλλικά. Δεδομένου όμως ότι τα χειρόγραφά μου βγήκανε από διαφορετικούς δρόμους, διασχίζοντας τα σύνορα της Δυτικής Κίνας, και κυκλοφόρησαν στις χώρες της Ευρώπης και της Αμερικής, νομίζω πως είναι αναγκαίο να δηλώσω ότι αυτή η έκδοση είναι η μοναδική έκδοση του έργου για την οποία είμαι υπεύθυνος απέναντι στους αναγνώστες.
Με απόφαση του Έκτου Συνεδρίου, το Σχέδιο Προγράμματος που κριτικάρεται σε αυτό το βιβλίο έγινε το επίσημο Πρόγραμμα της Διεθνούς. Παρόλα αυτά η κριτική μου δεν έχασε τίποτε από την επικαιρότητά της. Συνέβη ακριβώς το αντίθετο: όλα τα ολέθρια σφάλματα του Σχεδίου παρέμειναν στη θέση τους, απλά και μόνο απόκτησαν νομική ισχύ και έγιναν αντικείμενο επαγγελματικής εκμετάλλευσης. Στη διάρκεια του Συνεδρίου η Επιτροπή Προγράμματος ρώτησε τι θα έπρεπε να κάνει με μια κριτική που ο συγγραφέας της όχι μονάχα είχε διαγραφεί από την Κομμουνιστική Διεθνή, μα και είχε εξοριστεί στην Κεντρική Ασία. Δειλές και μεμονωμένες φωνές ακούστηκαν να βεβαιώνουν πως θα μπορούσε κανείς να διδαχτεί ακόμα και από τους αντιπάλους του, και πως οι σωστές σκέψεις παραμένουν σωστές ανεξάρτητα από τον συγγραφέα τους. Νίκησε όμως, μια άλλη, πιο συμπαγής ομάδα, χωρίς σχεδόν να συναντήσει αντίσταση ή να παλέψει. Μια γηραιά σεβάσμια γυναίκα, που άλλοτε ήτανε η Κλάρα Τσέτκιν, δήλωσε πως δεν πρέπει να περιμένει κανείς σωστές ιδέες όταν αυτές πηγάζουν από τον Τρότσκι. Η Κλάρα Τσέτκιν δεν έκανε τίποτε άλλο από το να εκτελεί μια εντολή με την οποία είχε επιφορτιστεί στα παρασκήνια. Το να αναθέτει ανέντιμες αποστολές σε ανθρώπους όσο το δυνατό πιο τίμιους αυτό αποτελούσε μια από τις αρχές του συστήματος του Στάλιν.
Η δειλή φωνή του δίκιου πνίγηκε αμέσως. Η Επιτροπή Προγράμματος πέρασε δίπλα από την «κριτική» μου, κλείνοντας τα μάτια για να μην την βλέπει. Έτσι, όλα εκείνα που έγραψα πάνω στο θέμα του Σχεδίου ισχύουν για το τωρινό επίσημο Πρόγραμμα. Δεν έχει καμιά θεωρητική συνοχή και είναι επιζήμιο από πολιτική άποψη. Πρέπει να τροποποιηθεί και θα τροποποιηθεί.
Τα μέλη του Έκτου Συνεδρίου καταδικάσανε πάλι «ομόφωνα», όπως πάντα, τον «τροτσκισμό». Ουσιαστικά γι’ αυτό και μόνο καλέστηκαν στη Μόσχα. Η πλειοψηφία τους πήδηξε στην πολιτική αρένα χθες ή προχθές. Ούτε ένας τους δεν συμμετείχε στην ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Πολύ λίγοι είναι εκείνοι που παραβρέθηκαν σε ένα ή δυο από τα τέσσερα Συνέδρια που έγιναν κάτω από την ηγεσία του Λένιν. Όλοι είναι νεοσύλλεχτοι στη νέα πολιτική πορεία, άνθρωποι του καινούριου καθεστώτος οργάνωσης. Κατηγορώντας με, ή καλύτερα υπογράφοντας την κατηγορία που εκτοξεύτηκε ενάντιά μου ότι δήθεν καταπολεμώ τις λενινιστικές αρχές, οι αντιπρόσωποι του Έκτου Συνεδρίου έδωσαν μάλλον δείγματα της υποταγής τους παρά της θεωρητικής τους κατάρτισης και των γνώσεών τους πάνω στην ιστορία της Κομμουνιστικής Διεθνούς.
Πριν από το Έκτο Συνέδριο, η Διεθνής δεν είχε κωδικοποιημένο πρόγραμμα. Τα μανιφέστα και οι αποφάσεις αρχών καλύπτανε αυτό το χώρο. Το Πρώτο και το Δεύτερο Συνέδριο απευθύνανε εκκλήσεις στη διεθνή εργατική τάξη. Το «Μανιφέστο του Δευτέρου Συνεδρίου», ιδιαίτερα αναπτυγμένο, είχε από κάθε άποψη το χαρακτήρα ενός προγράμματος. Οι δυο αυτές εκκλήσεις γράφτηκαν από μένα, επικυρώθηκαν από την Κεντρική Επιτροπή μας χωρίς καμιά τροποποίηση, και υιοθετήθηκαν από τα δύο πρώτα Συνέδρια που είχαν μια ιδιαίτερη σπουδαιότητα μια και ήταν ιδρυτικές συνελεύσεις.
Το Τρίτο Συνέδριο υιοθέτησε θέσεις προγραμματικές και τακτικής που αφορούσαν τα θεμελιώδη προβλήματα του παγκόσμιου εργατικού κινήματος. Στη διάρκεια του Τρίτου Συνεδρίου επενέβηκα για να υπερασπίσω αυτές τις θέσεις που εγώ ο ίδιος είχα επεξεργαστεί. Οι τροποποιήσεις που προτάθηκαν –κι όχι πάντα με καλή πρόθεση– στρέφονταν τόσο ενάντια στον Λένιν όσο κι εναντίον μου. Παλεύοντας αποφασιστικά ενάντια στην τοτινή Αντιπολίτευση, που εκπροσωπούνταν από τους Τέλμαν, Μπέλα Κουν, Πέπερ και άλλους κομφουζιονιστές, φτάσαμε ο Λένιν κι εγώ, στο να υιοθετηθούν οι θέσεις μου σχεδόν ομόφωνα από το Συνέδριο.
Ο Λένιν μοιράστηκε μαζί μου την επεξεργασία της βασικής έκθεσης του Τετάρτου Συνεδρίου «Για την Κατάσταση στη Δημοκρατία των Σοβιέτ και τις Προοπτικές της Παγκόσμιας Επανάστασης». Επεμβαίναμε από κοινού. Εγώ είχα αναλάβει να μιλώ στο τέλος, κλείνοντας έτσι τη συζήτηση πάνω στις δύο αυτές εκθέσεις. Είναι περιττό να προσθέσω πως τα ντοκουμέντα που αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της Κομμουνιστικής Διεθνούς και που επεξεργάστηκαν από μένα ή με τη συνεργασία μου εκθέτουν και αναλύουν τις ίδιες αυτές βάσεις του μαρξισμού, που οι νεοσύλλεκτοι της σταλινικής περιόδου καταδικάζουνε σήμερα σαν «τροτσκισμό».
Δεν θα ήταν όμως ανώφελο να πούμε πως ο σημερινός ηγέτης αυτών των νεοσύλλεκτων δεν συμμετείχε καθόλου (ούτε άμεσα ούτε έμμεσα) στις εργασίες της Κομμουνιστικής Διεθνούς, τόσο στα Συνέδρια όσο και στις Επιτροπές, ακόμα ούτε και στις προπαρασκευαστικές εργασίες, που, όπως είναι φυσικό, το μεγαλύτερο μέρος τους έπεφτε στο ρωσικό Κόμμα. Δεν υπάρχει έστω κι ένα ντοκουμέντο που να μπορεί να αποδείξει όχι μονάχα μια δημιουργική συμμετοχή στο έργο των τεσσάρων πρώτων Συνεδρίων της Κομμουνιστικής Διεθνούς, μα κι ένα σοβαρό ενδιαφέρον αυτού του ηγέτη για τις εργασίες τους.
Το ζήτημα, άλλωστε, δεν περιορίζεται εκεί. Αν εξετάσει κανείς τις λίστες των αντιπροσώπων των τεσσάρων πρώτων Συνεδρίων, δηλαδή τις λίστες των πρώτων φίλων της Επανάστασης του Οκτώβρη, των πιο αφοσιωμένων, των ιδρυτών της Κομμουνιστικής Διεθνούς, των άμεσων συνεργατών του Λένιν στον διεθνή τομέα, βρίσκει πως, με ελάχιστες εξαιρέσεις, όλοι αυτοί μετά το θάνατο του Λένιν, όχι μονάχα παραμερίστηκαν από την ηγεσία, μα και διαγράφτηκαν από την Κομμουνιστική Διεθνή. Αυτό είναι αλήθεια τόσο για τη Σοβιετική Ένωση όσο και για τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, τις Σκανδιναβικές χώρες, την Τσεχοσλοβακία –αλήθεια τόσο για την Ευρώπη όσο και για την Αμερική. Έτσι, η γραμμή του Λένιν θα καταπολεμούνταν τάχα από εκείνους που την είχαν επεξεργαστεί μαζί του. Και θα την υπεράσπιζαν εκείνοι που την πολεμούσαν όσο ζούσε ο Λένιν, και που δεν προσχώρησαν στην Κομμουνιστική Διεθνή παρά τα τελευταία χρόνια, αγνοώντας αυτό που έγινε χτες και αδιαφορώντας για το τι θα γίνει αύριο.
Τα αποτελέσματα της αλλαγής της πολιτικής και του ηγετικού δυναμικού είναι αρκετά γνωστά. Από το 1923 η Κομμουνιστική Διεθνής δεν καταγράφει παρά ήττες: στη Γερμανία και τη Βουλγαρία, στην Αγγλία και την Κίνα. Στις άλλες χώρες οι αποτυχίες, χωρίς να είναι τόσο τραγικές, ήτανε επίσης μεγάλες. Παντού, όμως, η βασική αιτία των αποτυχιών ήτανε η τύφλωση της ηγεσίας. Μα η πιο μεγάλη ήττα είναι αυτή που ο Στάλιν προετοιμάζει για τη Σοβιετική Δημοκρατία. Μας κάνει να πιστέψουμε πως έχει καθορίσει για στόχο του να γραφτεί στην Ιστορία με τον τίτλο του μεγάλου οργανωτή της ήττας.
Στη Δημοκρατία των Σοβιέτ οι μαχητές της λενινιστικής Κομμουνιστικής Διεθνούς εξορίστηκαν, φυλακίστηκαν ή απομακρύνθηκαν. Δεν χρειάζεται να πούμε πως στη Γερμανία και τη Γαλλία τα πράγματα δεν έφτασαν ακόμα μέχρι την εξορία. Μα πραγματικά, αυτό δεν είναι από λάθος των Τέλμαν, ούτε των Κασέν. Οι «αρχηγοί» αυτοί απαιτούν από την καπιταλιστική αστυνομία να μη δείχνει καμιά ανοχή απέναντι στους συναγωνιστές του Λένιν στις αστικές δημοκρατίες. Το 1916 ο Κασέν δικαιολογούσε την απέλασή μου από τη Γαλλία προβάλλοντας επιχειρήματα λυσσασμένου σωβινιστή. Σήμερα απαιτεί να μη γίνω δεκτός στη Γαλλία. Ωστόσο, ο Κασέν συνεχίζει το έργο του, όπως κι εγώ το δικό μου.
Είναι γνωστό πως στη διάρκεια των τεσσάρων πρώτων Συνεδρίων, απασχολήθηκε ιδιαίτερα με τις γαλλικές υποθέσεις. Συχνά είχα να εξετάσω μαζί με τον Λένιν τα προβλήματα του γαλλικού εργατικού κινήματος. Ο Λένιν, φαινομενικά μισοαστειευόμενος, μα στο βάθος πολύ σοβαρά, με ρωτούσε πότε πότε: «Με πολλή επιείκεια δεν αντιμετωπίζεις τις κοινοβουλευτικές ανεμοδούρες τύπου Κασέν;». Του απαντούσα πως οι Κασέν δεν αποτελούν παρά ένα προσωρινό γεφυράκι που οδηγεί στις γαλλικές εργατικές μάζες, όταν όμως γεννηθούν και σταθεροποιηθούν σοβαροί επαναστάτες, αυτοί θα σαρώσουν από το δρόμο τους τούς Κασέν και συντροφία. Για λόγους που εκθέτονται διεξοδικά σ’ αυτό εδώ το βιβλίο, τα πράγματα τράβηξαν σε μάκρος. Μα δεν αμφιβάλλω ούτε για μια στιγμή πως οι ανεμοδούρες θα έχουν την τύχη που τους αξίζει. Το προλεταριάτο χρειάζεται ατσάλινα εργαλεία, κι όχι τενεκεδένια.
Το ενιαίο μέτωπο του Στάλιν, της αστικής αστυνομίας, του Τέλμαν και του Κασέν ενάντια στους συναγωνιστές του Λένιν είναι ένα γεγονός αναμφισβήτητο κι έχει μια σπουδαιότητα σχετικά μεγάλη στην πολιτική ζωή της σημερινής Ευρώπης.
Ποιό είναι το γενικό συμπέρασμα που βγαίνει από αυτό το βιβλίο; Από διάφορες πλευρές προσπαθούν να μας αποδώσουν πως σχεδιάζουμε να ιδρύσουμε μια Τέταρτη Διεθνή. Αυτό είναι μια άποψη ολότελα λαθεμένη. Ο κομμουνισμός και ο δημοκρατικός «σοσιαλισμός» αποτελούν δυο βαθιές ιστορικές τάσεις που είναι γερά ριζωμένες στις σχέσεις των τάξεων. Η ύπαρξη και η πάλη της Δεύτερης και της Τρίτης Διεθνούς απαρτίζουν ένα μακρινό προτσές στενά δεμένο με την τύχη της καπιταλιστικής κοινωνίας. Οι ενδιάμεσες ή οι «κεντριστικές» τάσεις μπορούν για μια δοσμένη στιγμή να αποκτήσουν μια μεγάλη επίδραση, όχι όμως για πολύ καιρό. Η προσπάθεια του Φρειδερίκου Άντλερ και Σία να δημιουργήσει μια ενδιάμεση Διεθνή (Νο 2 1/2) φαινόταν να υπόσχεται πολλά στην αρχή, μα χρεοκόπησε πολύ γρήγορα. Η πολιτική του Στάλιν αν και έχει σαν αφετηρία άλλες βάσεις κι άλλες ιστορικές παραδόσεις, αποτελεί μια ποικιλία του ίδιου κεντρισμού. Ο Φρειδερίκος Άντλερ, με το χάρακα και το διαβήτη στο χέρι, προσπαθεί να τραβήξει μια πολιτική διαγώνιο ανάμεσα στον μπολσεβικισμό και τη σοσιαλδημοκρατία. Ο Στάλιν δεν ακολουθεί τόσο δογματικούς δρόμους. Η πολιτική του σχηματίζει μια γραμμή από εμπειρικά ζιγκ ζαγκ ανάμεσα στον Μαρξ και τον Φόλμαρ, ανάμεσα στον Λένιν και τον Τσιαγκ Κάι-σεκ, ανάμεσα στον μπολσεβικισμό και τον εθνικό σοσιαλισμό. Μα αν μετατρέψει κανείς το σύνολο αυτό των ζιγκ ζαγκ στη βασική τους έκφραση, βρίσκει το ίδιο αριθμητικό αποτέλεσμα: 2 1/2. Ύστερα από όλα τα λάθη που έκανε και τις σκληρές ήττες που στοίχισαν αυτά τα λάθη, ο σταλινικός κεντρισμός θα είχε συντριβεί πολιτικά από πολύ καιρό τώρα, αν δεν στηριζόταν πάνω στις υλικές και ιδεολογικές πηγές ενός κράτους που βγήκε από την Επανάσταση του Οκτώβρη. Μα και ο πιο ισχυρός μηχανισμός δεν μπορεί από μόνος του να σώσει μια απελπισμένη πολιτική. Ανάμεσα στο μαρξισμό και το σοσιαλπατριωτισμό δεν υπάρχει θέση παρά μόνο για το σταλινισμό. Η Κομμουνιστική Διεθνής αφού περάσει μια σειρά δοκιμασίες και κρίσεις θα απελευθερωθεί από το ζυγό μιας γραφειοκρατίας χωρίς ιδέες, ικανής μονάχα να καταφεύγει σε τυχοδιωκτισμούς, να διαγράφει ζιγκ ζαγκ, να παραδίδεται στην καταπίεση και να προετοιμάζει ήττες. Δεν υπάρχει καμιά ανάγκη να οικοδομήσουμε μια Τέταρτη Διεθνή. Συνεχίζουμε και αναπτύσσουμε τη γραμμή της Τρίτης Διεθνούς που προετοιμάσαμε στη διάρκεια του πολέμου, και που στην ίδρυσή της συμμετείχαμε μαζί με τον Λένιν ύστερα από την Επανάσταση του Οκτώβρη. Ούτε για μια στιγμή δεν αφήσαμε να μας ξεφύγει από τα χέρια το νήμα της διαδοχής στον τομέα των ιδεών. Οι κρίσεις και οι προβλέψεις μας επιβεβαιώθηκαν με γεγονότα μιας τεράστιας ιστορικής σημασίας. Ποτέ άλλοτε, ούτε στα χρόνια των διωγμών και των εξοριών, δεν είμαστε τόσο ακράδαντα πεπεισμένοι όσο σήμερα για την ορθότητα των ιδεών μας και για το αναπόφευκτο του θριάμβου τους.
Κωνσταντινούπολη 15 του Απρίλη 1929
ΛΕΟΝ ΤΡΟΤΣΚΙ
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
————————
[1]. Να πληροφορήσουμε τον αναγνώστη ότι στη σειρά των κειμένων ακολουθούμε τη διάταξη της αγγλικής έκδοσης, δημοσιεύοντας πρώτα την «Κριτική του Σχεδίου Προγράμματος της Κομμουνιστικής Διεθνούς» και μετά το «Και Τώρα;» –το «Γράμμα του Τρότσκι στο Έκτο Συνέδριο». Και να προσθέσουμε ότι ο Τζέιμς Κάνον, που συμμετείχε σ’ αυτό το Συνέδριο ως αντιπρόσωπος του Κομμουνιστικού Κόμματος των Ενωμένων Πολιτειών Αμερικής, μας βεβαιώνει ότι τα ντοκουμέντα αυτά του Λεόν Τρότσκι όχι μόνο δεν συζητήθηκαν, αλλά ούτε καν μοιράστηκαν στο Συνέδριο. Δόθηκαν σε μια Επιτροπή απ’ όπου ο ίδιος μπόρεσε να πάρει ένα αντίτυπο και άρχισε να το δημοσιεύει αμέσως μετά τη διαγραφή του από τους σταλινικούς του Κομμουνιστικού Κόμματος Αμερικής. Για τον Τζέιμς Κάνον, τον μετέπειτα ηγέτη του αμερικάνικου τροτσκισμού: «η έκδοση αυτού του αριστουργήματος της μπολσεβίκικης λογοτεχνίας, γραμμένη από τον νούμερο ένα ζώντα ηγέτη του παγκόσμιου κομμουνισμού στο ζενίθ της ισχύος του, είναι ένα επαναστατικό γεγονός ύψίστης σημασίας...». όπως έγραψε στην Εισαγωγή του στην πρώτη αγγλική έκδοση (1929) του έργου –(Σελ. 12)