Η συγκλονιστική αφήγηση
του εγγονού του Λεόν Τρότσκι,
για τον
μεγάλο μπολσεβίκο ηγέτη
και τις τελευταίες μέρες του στο Μεξικό
Από τη «Σοσιαλιστική Αλλαγή» της 9 του Νοέμβρη 1991 αναδημοσιεύουμε την εισήγηση του Εστεμπάν Βολκόφ, εγγονού του Τρότσκι, στο «Συμπόσιο ’90» (Β’ Σύνοδο), που έγινε στην Αθήνα στις 22-26 Οκτώβρη 1991.
Αγαπητοί σύντροφοι και φίλοι,
Νομίζω ότι έχει σημασία να κατανοήσουμε το λόγο για τον οποίο τα κέντρα εξουσίας, δηλαδή οι εκμεταλλεύτριες τάξεις, προσπαθούν να απομακρύνουν την εργατική τάξη από την επαναστατική πρωτοπορία, για να διατηρούν έτσι το στάτους κβο της μειοψηφίας των προνομιούχων στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας.
Αναμφισβήτητα, η μεγαλύτερη ζημιά που έχει υποστεί η υπόθεση του μαρξισμού και οι σημαντικότερες ήττες του, προέρχονται από εχθρούς μέσα στην ίδια την παράταξη του, οι οποίοι έχουν κατορθώσει μέχρι τώρα να συγχίσουν την εργατική τάξη και να την απομακρύνουν τελείως από τον επαναστατικό της σκοπό.
Το καράβι του σοσιαλισμού βρήκε δυο καταπληκτικούς κατασκευαστές στο πρόσωπο του Μαρξ και του Έγκελς. Αργότερα, όμως, αυτό το καράβι χάθηκε στην ομιχλώδη θάλασσα του ρεφορμισμού και του συμβιβασμού των τάξεων, της σοσιαλδημοκρατίας. Εμφανίστηκαν τότε δυο έμπειροι τιμονιέρηδες, ο Λένιν και ο Τρότσκι, που ξεπέρασαν με δεξιοτεχνία αυτά τα εμπόδια και έστρεψαν την πλώρη του καραβιού σε μια πραγματική επαναστατική κατεύθυνση, φτάνοντας επιτυχώς σε λιμάνι, τον Οχτώβρη του 1917, στη Ρωσία, όπου θριάμβευσε η πρώτη σοσιαλιστική επανάσταση στον κόσμο.
Λίγα όμως χρόνια κράτησε η επαναστατική ευφορία. Συγκεκριμένα πέντε χρόνια αργότερα, άρχισε να γεννιέται η μεγαλύτερη πλαστογραφία και μυθοποίηση που έχει υποστεί ποτέ ο μαρξισμός και οι βασικές του αρχές: του διεθνισμού, της δικτατορίας του προλεταριάτου, της εργατικής δημοκρατίας, της κατάργησης της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, αρχές σφυρηλατημένες από τον Μαρξ τον Έγκελς, τον Λένιν, τον Τρότσκι, τη Ρόζα Λούξεμπουργκ και άλλους. Η προδοσία αυτή περατώθηκε με την άνοδο και επικράτηση της αντεπαναστατικής γραφειοκρατίας με αρχηγό και ηγέτη τον Ιωσήφ Στάλιν, ο οποίος εκμεταλλεύτηκε το μονολιθικό και συγκεντροποιημένο κόμμα των μπολσεβίκων, κλειδί για την επιτυχία της επανάστασης, για να μονιμοποιήσει αυτούς τους κανόνες, που έπρεπε να έχουν μόνο προσωρινό χαρακτήρα.
Αυτό το έκανε για να εδραιώσει την προσωπική του δικτατορία. Όχι προς όφελος της εργατικής τάξης και της προλεταριακής επανάστασης, αλλά για τη βαθμιαία και ολική συντριβή τους, βοηθούμενος από την χαλάρωση του επαναστατικού κινήματος και την εξάντληση των μαζών που πλαισιώνονταν από τη διεθνή απομόνωση της Σοβιετικής Ένωσης.
Η αιμοβόρα τυραννία του Τσάρου ξανάδειξε το σιχαμερό της πρόσωπο με την δικτατορία του Στάλιν και την αυλή των φιλόδοξων οπαδών του. Ο ισχυρισμός του Λένιν ότι οι μεγάλοι επαναστάτες, μετά το θάνατο τους, συνήθως μεταβάλλονται σε ακίνδυνες εικόνες, με τις ευλογίες των καταπιεστών, έτσι ώστε να παραπλανιούνται οι μάζες και να ευνουχίζεται η επαναστατική τους βούληση, εφαρμόστηκε απόλυτα και σε απίστευτο βαθμό από τη σταλινική αντεπανάσταση στην ίδια την προσωπικότητα του Λένιν.
Στις άπειρες πλαστογραφήσεις και μυθοποιήσεις των μαρξιστικών ιδεών και ιδανικών πρέπει να προσθέσουμε άλλα τόσα εγκλήματα και προδοσίες του Στάλιν.
Η οδύνη που προκλήθηκε σε εκατομμύρια σοβιετικούς πολίτες και στα άλλα κράτη όπου επικράτησε ο σταλινισμός, και η οπισθοδρόμησή τους, επί πενήντα χρόνια και πάνω, εξαιτίας της ανόητης απομόνωσης σ’ ένα σχιζοφρενικό καθεστώς, βουτηγμένο στην πλήρη παραπληροφόρηση, κορεσμένο με ψέματα και με κτηνώδη καταστολή από μια γραφειοκρατική δικτατορία, δεν έχει ούτε θα βρει ποτέ καμιά δικαιολογία. Ούτε οι αυτουργοί της θα βρουν άφεση των πράξεων τους ενώπιον της ιστορίας.
Ο Ιωσήφ Στάλιν και το καθεστώς του, δημιούργησαν τον πιο εγκληματικό και τερατώδη μηχανισμό που γνώρισε ποτέ η ιστορία –μηχανισμός που βασάνισε και εξόντωσε συστηματικά την επαναστατική πρωτοπορία, τους συντρόφους του Λένιν, όπως και πολλά εκατομμύρια σοβιετικούς πολίτες. Συγχρόνως οργάνωσαν έναν τεράστιο μηχανισμό κατασκευής ψεμάτων, συκοφαντιών και ιστορικής πλαστογράφησης που δεν έχει το προηγούμενο του.
Η αντεπανάσταση, με επικεφαλής τον Ιωσήφ Στάλιν, είχε συχνά συναλλαγές με εχθρούς της εργατικής τάξης για να φρενάρει τα επαναστατικά κινήματα σε όλον τον κόσμο πολλές φορές πετυχαίνοντας την έκτρωση τους. Έτσι έστρωσε το δρόμο για την άνοδο και την επικράτηση του φασισμού και την έκρηξη του Δευτέρου Παγκόσμιοι Πολέμου. Τα χτυπήματα που δέχτηκε η επαναστατική πρωτοπορία και οι καταπιεσμένες μάζες του κόσμου ήταν σημαντικά. Πολλά καθεστώτα εκμετάλλευσης εδραιώθηκαν έτσι για πολύν καιρό και το όνομα του αυθεντικού σοσιαλισμού διαστρεβλώθηκε.
Οι καταπιεσμένες τάξεις και η επαναστατική πρωτοπορία είχαν πολλούς εχθρούς μέσα και έξω από τις γραμμές τους. Αλλά ευτυχώς στις γραμμές τους επιστρατεύτηκαν εξαιρετικοί άνδρες και γυναίκες, με ανεξάντλητο ηρωισμό, που πρόσφεραν όλο το νου τους, τη ζωτική τους ενέργεια, μέχρι και τη ζωή τους στον αγώνα για την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο.
Ένας από αυτούς ήταν ο Λεόν Τρότσκι, επαναστάτης, μεγάλος θεωρητικός, μαρξιστής, αχώριστος σύντροφος του Λένιν και αποφασιστική προσωπικότητα για την νίκη του αγώνα του Οκτώβρη. Η θέληση και η αταλάντευτη πίστη του στο σοσιαλισμό, συνοδευόμενη από μια οξυδερκή και ακριβή μαρξιστική αντίληψη της ιστορικής εποχής του, τον έκαναν να συλλάβει στις απαρχές του το φαινόμενο της σταλινικής γραφειοκρατικής αντεπανάστασης, της βαθμιαίας μετατροπής του κόμματος των μπολσεβίκων, που σφυρηλάτησε την επανάσταση του Οκτώβρη, στον τερατώδη γραφειοκρατικό μηχανισμό του Ιωσήφ Στάλιν.
Το 1923, ο Τρότσκι μαζί με άλλους πιστούς και αλύγιστους επαναστάτες δημιούργησε την Αριστερή Αντιπολίτευση. Ξεκίνησε τον αγώνα για να διατηρήσει μέσα στο κόμμα τον αληθινό μαρξιστικό λενινισμό, που ήταν ο θεμέλιος λίθος της Οκτωβριανής Επανάστασης, υπέρμαχος πάντα των καταπιεσμένων, με σκοπό να προσπαθήσει να σώσει τη ρωσική επανάσταση από την ολική της αλλοίωση.
Η αντιπολίτευση υπέστη σκληρή καταστολή και πέρασε στην παρανομία. Τον Λεόν Τρότσκι τον έστειλαν στη Σιβηρία το 1928. Απελάθηκε από την ΕΣΣΔ το 1929. Όπως ο Μαρξ μελέτησε τον καπιταλισμό σε όλες τις πλευρές του, τις αντιφάσεις του, τα χαρακτηριστικά του, το ίδιο ο Λεόν Τρότσκι ανέλυσε επιμελώς τη βοναπαρτιστική γραφειοκρατία με τη μαρξιστική μεθοδολογία. Ανέλυσε τη μορφολογία της, τη φυσιολογία της ως κάστας. Πενήντα χρόνια μετά είναι πάρα πολύ δύσκολο να βελτιώσει κανείς αυτή την ανάλυση του φαινομένου του σταλινικού βοναπαρτισμού.
Το 1937 ο Λεόν Τρότσκι διαβεβαίωσε ότι ήταν ανώφελο πια να προσπαθεί κανείς να οδηγήσει στον ορθό δρόμο τα κόμματα της Τρίτης Διεθνούς, ότι είχαν απομακρυνθεί οριστικά από το μαρξισμό και είχαν προσχωρήσει σε ένα είδος οπορτουνισμού, εγκαταλείποντας οριστικά την εργατική τάξη. Ο Λεόν Τρότσκι ανέλαβε αυτό που ο ίδιος χαρακτήρισε σαν το μεγαλύτερο έργο της ζωής του, τη δημιουργία μιας νέας επαναστατικής πρωτοπορίας, της Τετάρτης Διεθνούς.
Η ζωή του Λεόν Τρότσκι μπορεί να χωριστεί σε δυο κεφάλαια. Το πρώτο, πολύ γνωστό στους ιστορικούς και γενικά σ’ όλο το κόσμο, είναι η συμμετοχή του στη ρωσική επανάσταση. Δυο φορές έγινε πρόεδρος του σοβιέτ της Πετρούπολης. Ανέλαβε το Υπουργείο Εξωτερικών, συμμετείχε στην υπογραφή της Συνθήκης του Μπρεστ Λιτόφσκ, και μετά ανέλαβε την αρχηγία του Κόκκινου Στρατού. Οργάνωσε από το τίποτα σχεδόν ένα σύγχρονο στρατό, μαχητικό, που στάθηκε ικανός να αποκρούσει δώδεκα εχθρικούς στρατούς μαζί και τον στρατό των λευκών σ’ όλα τα μέτωπα της Σοβιετικής Ένωσης και να σώσει έτσι το επαναστατικό κράτος.
Το δεύτερο κεφάλαιο της ζωής του Λεόν Τρότσκι είναι λιγότερο γνωστό, αλλά όχι λιγότερο σημαντικό. Ίσως πολιτικά είναι πιο ουσιαστικό. Ήταν αυτός ο σιωπηλός αγώνας του μέσα σε τέσσερεις τοίχους, με μοναδική συντροφιά τις σκέψεις του, τις ιδέες του και μια μικρή ομάδα πιστών συνεργατών του, ενάντια σε μια από τις πιο αιμοβόρες και απάνθρωπες δικτατορίες που έχει γνώρισε η ανθρώπινη ιστορία, τη δικτατορία του Ιωσήφ Στάλιν.
Ο Τρότσκι το 1929 απελάθηκε από την Σοβιετική Ένωση και αμέσως οργάνωσε την Διεθνή Αριστερή Αντιπολίτευση. Αυτός που έχει τη μεγάλη τιμή να σας μιλάει εδώ τώρα ήταν πρωταγωνιστής και μάρτυρας αυτής της τελευταίας περιόδου της ζωής του Λεόν Τρότσκι.
Ο Λεβ Νταβίντοβιτς έφτασε στην Πρίγκιπο, ένα μικρό νησί στη θάλασσα του Μαρμαρά. Δυο χρόνια αργότερα, έφτασε η κόρη του με το παιδί της που ήταν τότε έξι χρονών. Ο αναμνήσεις είναι πάρα πολύ μακρινές. Θυμάμαι το ξύλινο σπίτι, υπήρχε ένα μικρό λιμανάκι κι ένα μικρό καραβάκι με μοτέρ. Μ’ αυτό ο Λεβ Νταβίντοβιτς, κάθε μέρα, πριν χαράξει, έβγαινε να ψαρέψει, να φέρει τροφή στο σπίτι.
Η πιο ζωντανή ανάμνηση που έχω είναι ότι μια νύχτα, ξαφνικά, με πήραν από το δωμάτιο μου και βρέθηκα μπροστά σε ένα καταπληκτικό θέαμα: μια τεράστια φωτιά. Το σπίτι είχε πιάσει φωτιά. Πράγματι το σπίτι στην Πρίγκιπο, κάηκε τελείως. Το περίεργο είναι πως επρόκειτο για ατύχημα, δεν ήταν έργο της Γκε Πε Ου. Απλά ένα κάρβουνο αναμμένο έπεσε στο πάτωμα και προκάλεσε όλη αυτή την καταστροφή.
Θυμάμαι επίσης, από τότε, την συντρόφισσα του Λεβ Νταβίντοβιτς, τη Ναταλία. Παρόλο που δεν ήταν η πραγματική γιαγιά μου, ασχολιόταν μαζί μου και μού ’μαθε μάλιστα να διαβάζω και να μιλώ ρωσικά. Πρέπει όμως να ομολογήσω ότι αργότερα αυτή τη γλώσσα την ξέχασα. Μια μέρα, η μάνα μου, που είχε φυματίωση σε προχωρημένο στάδιο, μας άφησε και πήγε στο Βερολίνο για να κάνει θεραπεία κι εγώ έμεινα με τον παππού μου για μερικούς μήνες.
Ξανασυνάντησα την μάνα μου στο Βερολίνο στα τέλη του 1932. Με πήγε ένας παλιός και πιστός γραμματέας του Λεβ Νταβίντοβιτς, ο Ζαν Βαν Χάϊζενορτ, ένα από τα πρόσωπα που έζησαν τα πιο πολλά χρόνια δίπλα στον Τρότσκι. Μια μέρα όμως, μετά από λίγο καιρό, η μάνα μου δεν ήρθε να με πάρει από το σχολείο όπως συνήθιζε. Ήρθε και με πήρε ο θείος μου, ο Λεόν Σεντόφ, και μου είπε ότι η μάνα μου ήταν πολύ άρρωστη και βρισκόταν στο νοσοκομείο.
Η πραγματικότητα ήταν άλλη, και δεν την έμαθα τότε. Η μητέρα μου είχε αυτοκτονήσει για πολλούς λόγους: ήταν άρρωστη, της είχαν αφαιρέσει τη σοβιετική υπηκοότητα, της απαγόρευαν να επιστρέψει στη Ρωσία για να δει την οικογένεια της, τον σύντροφό της και το άλλο παιδί της –την κόρη της. Αυτή η εποχή συνέπεσε με την άνοδο του φασισμού στη Γερμανία. Αυτοί οι παράγοντες συνολικά την έσπρωξαν να πάρει αυτή την απόφαση.
Τότε πήγαμε στη Βιέννη και μείναμε δυο χρόνια σε μια μικρή βιενέζικη πανσιόν, όπου σύχναζαν νέοι του ψυχαναλυτικού περιβάλλοντος. Αν θυμάμαι καλά εκεί ήταν η μια κόρη του Ράιχ, η Εύα Ράιχ, και μάλλον η κόρη του Φρόιντ. Σ’ αυτά τα δυο χρόνια ξέσπασε μια εργατική εξέγερση η οποία κατεστάλη. Αυτά που είδα με σημάδεψαν βαθιά. Δυο χρόνια αργότερα πήγα στο Παρίσι, να μείνω με τον θείο μου Λεόν Σεντόφ. Ζούσε με μια Γαλλίδα, την Ζαν Μαρτέν. Ήταν πολύ δραστήριοι πολιτικά, είχαν πολύ μεγάλη συνεργασία με τον Λεόν Τρότσκι.
Αλλά αυτή η οικογένεια κράτησε για λίγο. Ο Λεόν Σεντόφ αρρώστησε από σκωληκοειδίτιδα, τον πήγαν στο νοσοκομείο, εγχειρίστηκε και ενώ ανάρρωνε ικανοποιητικά, ξαφνικά, από τη μια μέρα στην άλλη, πέθανε. Σήμερα ξέρουμε ότι τον δηλητηρίασαν. Επίσης ξέρουμε ότι ο στενός συνεργάτης του, ο Ετιέν, ήταν πράκτορας της Γκε Πε Ου. Πέθανε στις ΗΠΑ πριν μερικούς μήνες. Φαίνεται ότι αργότερα δούλεψε και για το Εφ Μπι Αι της Αμερικής και ασχολήθηκε με την μελέτη των ετοιμοθάνατων. Μάλλον συναφή θέματα ήταν.
Έμεινα τρία χρόνια με τη θεία μου, μια γυναίκα μόνη της και θλιμμένη από τον χαμό του άντρα της, του Λεόν Σεντόφ. Ήταν δύσκολο να ζει ένα παιδί μαζί της, ήταν πολύ θλιβερό και ψυχοπλακωτικό το περιβάλλον. Μια μέρα ήρθε ένα αντρόγυνο στο σπίτι, η Μαργαρίτα και ο Αλφρέ Ροσμέρ, με δικαστική εντολή να με πάρουν μαζί τους.
Πρέπει να εξηγήσω ότι η Ζαν Μαρτέν δεν ήθελε να αφήσει το παιδί, ήθελε να το κρατήσει. Τότε ο Τρότσκι αναγκαστικά έβαλε δικηγόρο για να πάρει το παιδί. Το 1939 με το αντρόγυνο αυτό, παλιών φίλων του Τρότσκι από την εποχή της επανάστασης, ταξίδεψα στην Αμερική. Φτάσαμε πρώτα στη Νέα Υόρκη και μετά από δυο βδομάδες, φτάσαμε με τρένο στην Πόλη του Μεξικού και πήγαμε στο ξακουστό σπίτι του Κογιοακάν.
Ήταν ένα παλιό σπίτι στα περίχωρα του Μεξικού, ένα κλασικό σπίτι του περασμένου αιώνα. Ήμασταν όλοι μια μεγάλη οικογένεια. Ο Τρότσκι ήταν σαν ο μεγάλος πατέρας αυτής της οικογένειας, μαζί με τη Νατάσα, και υπήρχαν πολλοί νέοι που τον ακολουθούσαν και τον βοηθούσαν αφιλοκερδώς, μόνο και μόνο για ιδεολογικούς λόγους.
Ο Τρότσκι ήταν πολύ διαφορετικός από την αντίληψη που έχουν διαμορφώσει μερικοί, ότι δηλαδή ήταν δήθεν σκληρός κι αυταρχικός. Αντίθετα, ήταν πολύ ζεστός με όλους, πάντα ενδιαφερόταν γι’ αυτούς, για την υγεία τους. Είχε επίσης καταπληκτικό χιούμορ. Πάντα στόλιζε τις συζητήσεις του με αστεία και δημιουργούσε μια χαρούμενη ατμόσφαιρα. Ήταν πολύ επιμελής σε όλα. Ξυπνούσε νωρίς και δούλευε πολύ. Ο Τρότσκι ήξερε καλά ότι αργά ή γρήγορα, η Γκε Πε Ου θα κατόρθωνε να τον σκοτώσει. Το πόσο θα ζούσε, ναι, αυτό ήταν άγνωστο.
Άλλο χαρακτηριστικό του ήταν ο μεγάλος θαυμασμός που έτρεφε για κάθε εργάτη, για κάθε άνθρωπο που δημιουργούσε κάτι με τα χέρια του. Θαύμαζε πάρα πολύ την ικανότητα για δημιουργία του εργάτη και δεν επέτρεπε ανισότητες και ιεραρχίες στη δουλειά. Αυτό το έδειχνε στην πράξη. Για παράδειγμα όταν χάλαγε η αποχέτευση του σπιτιού, έκανε ο ίδιος τη δουλιά μαζί με τα άλλα παιδιά. Δεν περιφρονούσε καμιά δουλιά και κανέναν. Είχε τη συνήθεια να πηγαίνει στον κάμπο και να μαζεύει κάκτους. Φαίνεται ότι ήταν μια παλιά ρώσικη συνήθεια να πηγαίνει στο δάσος να μαζεύει φυτά, μανιτάρια και άλλα. Αυτό συνέχισε να το κάνει και στο Μεξικό με τους κάκτους. Στο σπίτι είχε επίσης κουνέλια και κότες. Τα τάιζε προσωπικά ο Τρότσκι. Αυτή η εργασία ήταν ένας τρόπος να ξεκουράζεται από τις ώρες δουλειάς του γραφείου.
Η πίεση του σταλινικού Τύπου ήταν τότε πολύ αισθητή και ο Τρότσκι βέβαια ήταν ο στόχος αυτών των επιθέσεων και των συκοφαντιών, που έπαιρναν γραμμή από τη Μόσχα.
Όπως ξέρουμε, πρώτα τον κατηγόρησαν ότι ήταν πράκτορας των Γερμανών. Αλλά όταν ο Στάλιν υπέγραψε το σύμφωνο με τον Χίτλερ, οι κατηγορίες άλλαξαν: έγινε διαδοχικά πράκτορας των Γάλλων, των Άγγλων, των Αμερικανών.
Κατηγορήθηκε ότι ήθελε την παλινόρθωση του καπιταλισμού στη Σοβιετική Ένωση. Κάποια στιγμή αυτές οι επιθέσεις του Τύπου έγιναν πιο έντονες και πιο συχνές. Επίσης υπήρξαν πληροφορίες ότι είχαν φτάσει πράχτορες της Γκε Πε Ου στην Αμερική και το Μεξικό. Όλα αυτά τα γεγονότα ασφαλώς προοιώνιζαν κάτι κακό, ένα χτύπημα ίσως. Έτσι κι έγινε.
Το βράδι της 24ης Μαΐου, ενώ κοιμόμουν στο διπλανό δωμάτιο απ’ αυτό του παππού μου, κάποιος άνοιξε την πόρτα του κήπου. Μπήκε μέσα. Φορούσε στολή. Στην αρχή νόμισα ότι ήταν κάποιος φρουρός, όμως η στολή δεν ταίριαζε. Αμέσως άρχισαν να πέφτουν βροχή οι σφαίρες από πολυβόλο. Επί πολλά λεπτά το δωμάτιο του παππού χτυπήθηκε με διασταυρούμενα πυρά από τρία διαφορετικά σημεία.
Όταν σταμάτησαν οι πυροβολισμοί, είχα την εντύπωση ότι ο παπούς και η γιαγιά δεν ζούσαν πια. Άκουσα άλλον ένα τρομοκράτη κάτι να φωνάζει. Το μόνο που κατάλαβα ήταν η λέξη βόμβα. Αμέσως τις πέταξαν προς το δωμάτιο του παπού μου που έπιασε φωτιά. Όταν άκουσα τη λέξη βόμβα εγκατέλειψα την κρυψώνα μου και βγήκα έξω από το σπίτι, γιατί νόμιζα ότι το σπίτι θα τιναζόταν στον αέρα.
Ενώ ήμουν στον κήπο, οι τρομοκράτες άρχισαν να υποχωρούν. Τότε άρχισα να νοιώθω ένα κάψιμο στο δάχτυλο του ποδιού μου, εξαιτίας μιας σφαίρας που με είχε χτυπήσει.
Έτρεξα μετά στο πίσω μέρος του σπιτιού και μπήκα σ’ ένα από τα δωμάτια των φρουρών, στου συντρόφου Χάρολντ Ρόμπινς. Ήταν ακόμα σοκαρισμένος. Πρέπει να διευκρινίσω ότι οι φρουροί δεν πρόλαβαν να πυροβολήσουν γιατί ένας από τους τρομοκράτες είχε καλυφθεί πίσω από ένα χοντρό ευκάλυπτο κι απ’ αυτή τη θέση εμπόδιζε την έξοδο των φρουρών από τα δωμάτια τους.
Σε λίγο ακούστηκε η φωνή του Τρότσκι γεμάτη ευφορία και δυναμισμό και τρέξαμε όλοι δίπλα του για να συζητήσουμε το γεγονός. Το μόνο που μας ανησυχούσε ήταν ότι δεν βρέθηκε ο ένας από τους φρουρούς ο αμερικανός Σέλντον Χαρτ, τον οποίο είχαν απαγάγει κι αργότερα δολοφόνησαν. Μόλις ξημέρωσε το σπίτι πλημμύρισε αστυνομικούς και δημοσιογράφους απ’ όλο τον κόσμο.
Ο Τύπος, που έλεγχαν οι σταλινικοί πρόβαλε το γεγονός σαν μια στημένη επίθεση, σε τέτοιο βαθμό ώστε η αστυνομία να κάνει ορισμένες συλλήψεις και να ανακρίνει φρουρούς του Τρότσκι. Αυτό εξαγρίωσε τον Τρότσκι που έστειλε αμέσως τηλεγραφήματα στον Πρόεδρο του Μεξικού και στην αστυνομία εκφράζοντας το παράπονο του και μάλιστα υποδεικνύοντας τους πιθανούς αυτουργούς, ανάμεσα τους και τον Αλφρέντο Σικουέιρος τον διάσημο μεξικανό ζωγράφο.
Αργότερα αποκαλύφτηκε η συμμετοχή του σ’ αυτήν την επίθεση, ο ίδιος την παραδέχτηκε. Αλλά ισχυρίστηκε ότι δεν ήθελε με κανένα τρόπο να σκοτώσει τον Τρότσκι. Απλά ήθελε να του προκαλέσει προβλήματα με την κυβέρνηση και τον πρόεδρο Καρντένας, και να τον αναγκάσει να φύγει από το Μεξικό.
Μετά απ’ αυτή την επίθεση, το κλίμα στο σπίτι ήταν τεταμένο, γιατί ξέραμε ότι ο Στάλιν δεν θα σταματούσε εκεί, θα προσπαθούσε ξανά να εξοντώσει τον Τρότσκι. Το ερώτημα ήταν από πού θα ερχόταν το επόμενο χτύπημα. Ο Τρότσκι είχε την άποψη ότι με κανένα τρόπο δεν θα ήταν ίδιο με το προηγούμενο. Θα ήταν τελείως διαφορετικό. Αυξήθηκαν τα μέτρα ασφάλειας. Έγινε ένας έρανος μεταξύ των συντρόφων στις ΗΠΑ, που έστειλαν κάποιο ποσό. Με αυτό το ποσό οχυρώθηκε το σπίτι.
Εκείνη την εποχή υπήρχε μια νεαρή τροτσκίστρια η Σίλβια Αγγέλοφ, που είχε την εκτίμηση όλης της οικογένειας, γιατί ήταν η αδελφή μιας παλιάς γραμματέα του Τρότσκι, που είχε σταθεί χρήσιμη και είχε αφήσει καλή εντύπωση σε όλους. Με τη Σίλβια εμφανίστηκε και ο σύντροφος της, κάποιος που έλεγε ότι ήταν Βέλγος και δούλευε σε μια εταιρία εισαγωγών-εξαγωγών και έπρεπε να ταξιδεύει συχνά. Ζούσε μέσα στις ανέσεις και είχε ένα αμάξι τελευταίου τύπου. Έδοσε το όνομα Ζακ Μορνάρ.
Ποτέ δεν έδειξε ενδιαφέρον να συναντήσει τον Τρότσκι, προσπάθησε όμως να κερδίσει την εκτίμηση και την εμπιστοσύνη των συντρόφων γραμματέων.
Τους καλούσε για γεύμα σε κάποιο εστιατόριο της πόλης. Όταν έφευγε για ταξίδι άφηνε πάντα το αμάξι του στο σπίτι για να το χρησιμοποιούν. Επίσης μας έπαιρνε μαζί με τους Ροσμέρ μερικές φορές στην εξοχή. Όταν οι Ροσμέρ επέστρεψαν στη Γαλλία ο Ζακ τους συνόδεψε προσωπικά μέχρι το λιμάνι της Βέρα Κρουζ, που απέχει περίπου εφτά ώρες με αυτοκίνητο. Μερικές φορές έφερνε δώρα. Εμένα ειδικά μου είχε φέρει ένα συναρμολογούμενο αεροπλανάκι, σοκολάτες και άλλα.
Εκείνη την εποχή είχε ξεσπάσει μια επίκαιρη πολεμική γύρω από το ζήτημα της Σοβιετικής Ένωσης. Ποια στάση δηλαδή έπρεπε να κρατήσει το κόμμα. Ο Λεόν Τρότσκι και η πλειοψηφία είχε την άποψη ότι το κόμμα έπρεπε να υπερασπιστεί με κάθε θυσία την Σοβιετική Ένωση για να διατηρηθούν τα σοσιαλιστικά στοιχεία, οι κατακτήσεις όπως η κρατική οικονομία, ο προγραμματισμός κλπ, κατακρίνοντας όμως τη γραφειοκρατία. Η άλλη πλευρά είχε την άποψη ότι η Σοβιετική Ένωση ήταν μια καινούρια κρατική μορφή εκμετάλλευσης. Ένας από τους εκφραστές της μειοψηφίας, ο Μαξ Σάχτμαν, είχε ορίσει αυτή τη νέα μορφή γραφειοκρατικής εκμετάλλευσης με το όνομα γραφειοκρατικός κολεχτιβισμός και έλεγε ότι αυτή η μορφή εκμετάλλευσης θα διαρκούσε αιώνες.
Η Σίλβια Αγγέλοφ τάχθηκε με τη μειοψηφία, ενάντια στην υπεράσπιση της Σοβιετικής Ένωσης.
Είναι αξιοσημείωτο ότι όταν κάποιος στη μαρξιστική ανάλυση υιοθετεί μια λαθεμένη αντίληψη, με τον καιρό απομακρύνεται όλο και περισσότερο από την πραγματικότητα. Αργότερα αυτή η ομάδα υποστήριξε την ιμπεριαλιστική επέμβαση των ΗΠΑ απέναντι στον λαό του Βιετνάμ.
Ο Τζάκσον, λοιπόν, άρχισε να ενδιαφέρεται για το ζήτημα αυτό και μάλιστα έκανε γνωστό ότι είχε γράψει ένα άρθρο που στήριζε τη θέση της πλειοψηφίας. Ζήτησε, αν ήταν δυνατόν, να το διαβάσει ο Τρότσκι και να κάνει κάποιες υποδείξεις ή διορθώσεις στο κείμενο. Ο Τρότσκι έπεσε στην παγίδα, που είχε μηχανευτεί η Γκε Πε Ου. Φαινόταν ένα πρόσωπο φιλικό, γενναιόδωρο και, ποιος ξέρει, ίσως μελλοντικό μέλος του κόμματος, άξιζε τον κόπο να του αφιερώσει λίγο χρόνο.
Έτσι ο Τζάκσον, δηλαδή ο Ραμόν Μερκαντέρ, μπόρεσε και μπήκε στο γραφείο του Λεόν Τρότσκι. Ο Τρότσκι συνάντησε τον Τζάκσον δυο φορές. Την πρώτη φορά στις 17 Αυγούστου το απόγευμα, όταν εμφανίστηκε και μπήκε στο γραφείο με το άρθρο του. Ο Τρότσκι το μελέτησε, του έκανε ορισμένες υποδείξεις, του έδοσε ορισμένες συμβουλές και ο Τζάκσον θα επέστρεφε σε λίγες μέρες. Για τον Τζάκσον αυτή η πρώτη επίσκεψη ήταν αναγνωριστική του τόπου του εγκλήματος.
Ο Τρότσκι έμεινε κατάπληκτος με την συμπεριφορά του Τζάκσον: δεν έβγαλε το καπέλο του, κάθισε πάνω στο γραφείο, ήταν λίγο περίεργος, δεν έμοιαζε με Βέλγο. Το συζήτησε αυτό με τη Νατάσα και της είπε τέλος πάντων, εντάξει, θα δούμε. Ο Τρότσκι καταλάβαινε ότι κάτι δεν ταίριαζε αλλά δεν είχε ακόμη αποκρυσταλλώσει άποψη γι’ αυτόν τον τύπο.
Στις 20 Αυγούστου, ο Τζάκσον ξαναεμφανίστηκε. Ήταν μια ηλιόλουστη μέρα, φορούσε αδιάβροχο σφιχτοκουμπωμένο. Ήταν ωχρός. Η Νατάσα τον συνάντησε στον κήπο και τον ρώτησε αν ήταν καλά. Του είπε ότι μάλλον δουλεύει πολύ κι ότι πρέπει να προσέχει πιο πολύ την υγεία του. Κάτι μάσησε αυτός και της ζήτησε λίγο νερό. Επίσης τον ρώτησε γιατί φορούσε αδιάβροχο με τέτοιο ήλιο. Αυτός της απάντησε, δεν ξέρει κανείς, εδώ στο Μεξικό ο καιρός είναι τρελός.
Ο Τρότσκι εκείνη τη στιγμή τάιζε τις κότες και με δυσφορία σταμάτησε τη δουλιά που έκανε, έβγαλε τα γάντια του και μπήκε στο γραφείο του μαζί με τον Τζάκσον. Αυτή τη φορά δεν ήταν η πρόβα τζενεράλε
Σε λίγα λεπτά ακούστηκε μια φοβερή κραυγή που συγκλόνισε όλο το σπίτι και ο Λεβ Νταβίντοβιτς βγήκε στο σαλόνι βουτηγμένος στο αίμα. Η Νατάσα έτρεξε αμέσως κοντά του για να τον βοηθήσει. Όλοι οι φρουροί που βρίσκονταν εκεί έπεσαν πάνω στο δολοφόνο παρόλο που κρατούσε ένα αυτόματο πιστόλι.
Φαίνεται ότι, μόλις ο Τρότσκι έσκυψε να διαβάσει το άρθρο, ο Τζάκσον τον χτύπησε μ’ έναν μικρό κασμά. Ο Τρότσκι μπόρεσε και σηκώθηκε και πάλεψε μαζί του. Γι’ αυτό κατάφεραν και τον συνέλαβαν.
Η δολοφονία ήταν σχεδιασμένη με τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορέσει σιωπηλά να το σκάσει χωρίς να τον πάρουν είδηση. Είχε αφήσει το αμάξι έξω, έτοιμο και όπως μαθεύτηκε μετά, η μάνα του τον περίμενε με ένα υψηλό στέλεχος της Γκε Πε Ου, τον στρατηγό Ετιγκόν.
Επρόκειτο να επιβιβαστούν αμέσως σ’ ένα καράβι στο Ακαπούλκο που θα τους πήγαινε στη Σοβιετική Ένωση.
Αλλά η ζωτικότητα του Λεόν Τρότσκι, που έδοσε γερή μάχη με τον δολοφόνο, δεν του επέτρεψε να το σκάσει.
Την στιγμή που μπήκαν ο Τζο Χάνσεν και ο Ρόμπινς, ο Τζάκσον κρατούσε πιστόλι. Χωρίς να υπολογίσουν τίποτα έπεσαν πάνω του με φούρια. Ο Χάνσεν τον χτυπούσε μέχρι σημείου να σπάσει το χέρι του ενώ ο Ρόμπινς τον είχε ακινητοποιήσει.
Ο Τρότσκι ήταν ξαπλωμένος στο σαλόνι. Μπορούσε ακόμη και μιλούσε με δυσκολία και, βλέποντας τον τρόπο που τον χτυπούσαν, τους έλεγε να μην τον σκοτώσουν, γιατί έπρεπε να μιλήσει.
Έφτασα περίπου δέκα λεπτά μετά το χτύπημα. Ενώ περπατούσα στο δρόμο ένοιωσα μια αγωνία να πλακώνει το στήθος μου. Είδα αμέσως ένα αμάξι ανορθόδοξα σταθμευμένο και μερικούς αστυνομικούς απέναντι και είχα το προαίσθημα ότι αυτή τη φορά τα πράγματα ήταν πολύ πιο σοβαρά.
Έτρεξα και μόλις μπήκα στον κήπο είδα τον φρουρό Χάρολντ Ρόμπινς και τον ρώτησα τι γίνεται. Μου απάντησε με έξαψη, ο Τζάκσον, ο Τζάκσον. Προχώρησα κι άλλο και συνάντησα ένα άτομο συνοδευόμενο από δυο αστυνομικούς. Ήταν σε άθλια κατάσταση, ούρλιαζε, έκλαιγε, ποτέ δεν είχα δει άτομο σε τέτοια κατάντια. Στην αρχή δεν τον αναγνώρισα. Είχα μια διαφορετική εικόνα για τον ίδιο. Ήταν πάντα άψογος.
Όταν μπήκα στο σπίτι, είδα πια τον παπού πεσμένο, είδα τα αίματα και κατάλαβα τι είχε γίνει. Μετά έμαθα ότι ο Τρότσκι είπε στους άλλους να με απομακρύνουν για να μη βλέπω αυτό το θέαμα. Λίγο αργότερα έφτασε και ο γιατρός, ένας Ισπανός πρόσφυγας και το ασθενοφόρο που τον μετέφερε στο νοσοκομείο, που σήμερα λέγεται Ρουβέν Λενιέ.
Ο Τρότσκι παρέμενε ήρεμος. Μετά εμπιστεύτηκε στον Τζο ότι μάλλον αυτή τη φορά τον πετύχανε, δείχνοντας την καρδιά του, ότι δεν ήταν εντάξει.
Μαζί του ήταν και η Νατάσα, της είπε μάλιστα ένα αστείο γιατί την είδε λίγο θλιμμένη. Καθώς του ξύριζαν το κεφάλι για την εγχείρηση της είπε «Νατάσα, ήρθε ο κουρέας». Ήταν μια αναφορά σε μια από τις μικρές τελετουργίες του σπιτιού, στον γέρο κουρέα που ερχόταν συνήθως στο Κογιοακάν και του κούρευε τα μαλλιά στον κήπο.
Με δυσκολία έκανε ένα νόημα στον Τζο, τού είπε να προσέχουν την Νατάσα. «Είμαι σίγουρος για την νίκη του αγώνα μας», του είπε.
Τα τελευταία του λόγια ήταν βέβαια για την Νατάσα. Της είπε: «Νατάσα σ’ αγαπώ» και την φίλησε. Μπήκε αμέσως στο χειρουργείο, εγχειρίστηκε και πέθανε την άλλη μέρα. Δεν συνήλθε από την εγχείρηση.
Αλλά ο Τρότσκι δέχτηκε το θάνατο σαν ένα ακόμα κεφάλαιο του επαναστατικού αγώνα. Τον δέχτηκε με απόλυτη ηρεμία.
Οι ιδέες του έχουν προκαλέσει το ενδιαφέρον σήμερα. Είναι πολύ επίκαιρες, όπως και τότε. Η συμβολή του στη μαρξιστική θεωρία είναι ουσιώδης. Ενώ αντίθετα βλέπουμε ότι ο τότε πανίσχυρος και παντοδύναμος Στάλιν, κατέληξε, όπως ο ίδιος ο Τρότσκι πρόβλεψε, στο καλάθι των αχρήστων της ιστορίας.
Σήμερα ο μαρξισμός δέχεται χτυπήματα απ’ όλες τις πλευρές. Όμως ο Τρότσκι μέχρι την τελευταία στιγμή είχε απόλυτη εμπιστοσύνη στο σοσιαλιστικό μέλλον της ανθρωπότητας.
Λίγο πριν δεχτεί το χτύπημα, ο Τρότσκι είχε γράψει μια μικρή διαθήκη, μπορούμε να την ονομάσουμε έτσι, όπου εντόπιζε το πώς έβλεπε ο ίδιος το σοσιαλισμό. Αυτή η διαθήκη λέει:
«Η εμπιστοσύνη μου στο σοσιαλιστικό μέλλον του ανθρώπου είναι μεγαλύτερη τώρα παρά στη νεανική μου ηλικία. Η Νατάσα πλησίασε στο παράθυρο από τη μεριά του κήπου, και το άνοιξε διάπλατα. Έτσι ο αέρας μπαίνει μέσα ελεύθερα. Μπορώ και βλέπω την πρασινάδα έξω στον κήπο και πάνω τον ουρανό με το ανοιχτό γαλανό του χρώμα και τον ήλιο να λάμπει. Η ζωή είναι όμορφη. Ας αφήσουμε τις επόμενες γενιές να την ελευθερώσουν από κάθε κακό, καταπίεση και βία για να την απολαύσουν σε όλο της το μεγαλείο».
Αυτές είναι πάνω-κάτω οι αναμνήσεις μου. Σίγουρα θα μπορούσαμε να πούμε κι άλλα πολλά, αλλά αυτή είναι η συνόψιση όσων έχω στο νου μου, τόσο ζωντανά, σαν να έγιναν εχτές. Πράγματα που έζησα πολύ έντονα.
Για να αναφερθούμε ξανά στο μαρξισμό, βλέπουμε ότι πράγματι δεν πρόβλεψε την ικανότητα του σύγχρονου ιμπεριαλισμού να χρησιμοποιεί τέτια βία. Ούτε ο Τρότσκι στις αναλύσεις του συνέλαβε τη ζημιά που προκάλεσε ο σταλινισμός και που μόνο χάος άφησε στη Σοβιετική Ένωση. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί τι ζημιά θα άφηνε στο πέρασμα του ο σταλινισμός. Αυτά, ίσως, ο μαρξισμός δεν κατόρθωσε να τα προβλέψει.