(Ανέκδοτα Κείμενα από το Χάρβαρντ)
Γράφτηκαν: το 1933-1935
Εκδόθηκαν: από τις Εκδόσεις ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ το 2005
Μετάφραση - Επιμέλεια: ΘΕΟΔΟΣΗΣ ΘΩΜΑΔΑΚΗΣ
HTML Markup: Θ. Θωμαδάκης - Ι. Κουκλάκης για τα Μαρξιστικά Βιβλία στο INTERNET, 21 Δεκεμβρη 2009
Ο συλλογισμός είναι απόλυτα σωστός μόνο όταν είναι μια ταυτολογία, δηλαδή, όταν είναι άχρηστος.
Ο συλλογισμός είναι «χρήσιμος» όταν ...είναι λανθασμένος, δηλαδή, όταν αφήνει να μπει μέσα στις έννοιες η «ανοχή».
Το όλο ζήτημα εξαρτάται από τις επιτρεπτές διαστάσεις της «ανοχής». Εδώ είναι που αρχίζει η διαλεκτική.
Το θεμελιακό «κύτταρο» της διαλεκτικής σκέψης είναι ο συλλογισμός. Αλλά και αυτός [επίσης] υπόκειται σε μεταμόρφωση, αλλαγές, όπως αλλάζουν τα βασικά κύτταρα στους διάφορους ιστούς ενός οργανισμού.
«Φιλοσοφία» = μια συντεχνία που φτιάχνει εργαλεία σε σχέση με όλες τις υπόλοιπες συντεχνίες της επιστήμης.
Μια συντεχνία που φτιάχνει εργαλεία δεν είναι ένα υποκατάστατο για την παραγωγή σαν όλο. Για να χρησιμοποιήσει κανείς ένα εργαλείο πρέπει να γνωρίζει ένα ειδικό πεδίο της παραγωγής (εργασία στο μέταλλο, εργασία στον τόρνο). Όταν ένας αδαής, οπλισμένος με την «υλιστική διαλεκτική» προσπαθεί να λύσει με την ενόραση πολύπλοκα προβλήματα σε ειδικές περιοχές, αναπόφευκτα γελοιοποιείται.
Από την άλλη, ο «εξειδικευμένος» λόγιος μπορεί να κάνει χωρίς μια συντεχνία που φτιάχνει εργαλεία, δηλαδή, μπορεί να χρησιμοποιήσει ένα εργαλείο που το έφτιαξε ο ίδιος, αλλά το έργο του θα υποφέρει σαφώς απ’ αυτό (Δαρβίνος, Μεντελέγιεφ και [άλλοι]).
Ο Χέρτσεν ονόμαζε τη φιλοσοφία του Χέγκελ άλγεβρα της επανάστασης.
Διαλεκτική είναι η λογική της ανάπτυξης. Η λογική (η τυπική) είναι η διαλεκτική της ακινησίας. Η λογική είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση της διαλεκτικής, όταν η κίνηση και η αλλαγή μπαίνουν στη φόρμουλα σαν «0».
Ο Κικέρων πίστευε ότι ανάμεσα στην αναμφισβήτητη αλήθεια και στην αναμφισβήτητη αναλήθεια υπάρχει μια ευρεία ενδιάμεση περιοχή αλήθειας που εξαρτάται από το υποκείμενο, από το πρόσωπο που κάνει το συλλογισμό:
Ο «μηχανικός» παίζει τον ίδιο ακριβώς καθολικό ρόλο στα κοινωνικά κατασκευάσματα του Μ.Ίστμαν και των άλλων Αμερικανών που έπαιζε ο Ροβινσών Κρούσος στα κατασκευάσματα των αστών πολιτικών οικονομολόγων.
Οι άνθρωποι προσανατολίζονται προς τις ιδέες με δύο τρόπους: τις μεταχειρίζονται είτε σαν αυθαίρετες, μη-πραγματικές σκιές, που στέκονται έξω από τον κόσμο των γεγονότων σαν υλικούς όρους τους, είτε σαν παντοδύναμους «παράγοντες» οι οποίοι κυριαρχούν στην πραγματικότητα. Και οι δύο απόψεις είναι λανθασμένες. Η ιδέα είναι ένα γεγονός σε μια αλυσίδα άλλων γεγονότων.
«Στον Χέγκελ η διαλεκτική στέκεται με το κεφάλι προς τα κάτω. Πρέπει να την στήσουμε στα πόδια της για να αποκαλύψουμε το λογικό πυρήνα κάτω από το μυστικιστικό κέλυφος». Αυτά τα λόγια του Μαρξ από την εισαγωγή στη δεύτερη έκδοση του Κεφαλαίου (1873) ενέπνευσε αρκετές φορές τα οξυδερκή πνεύματα να τα επεξεργαστούν.
Αλλά στην ουσία η ίδια ακριβώς λειτουργία –να αναποδογυρίσεις κάτι που στεκόταν στο κεφάλι του και να το στήσεις στα πόδια του– έχει επαναληφθεί σε κάθε πεδίο της ανθρώπινης σκέψης.
Ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο.
Ο άνθρωπος δημιούργησε το Θεό.
Η γη περιστρέφεται γύρω από την ήλιο.
Ο ήλιος περιστρέφεται γύρω από τη γη.
«Να στέκεται στο κεφάλι του...». Ο Ίστμαν το χλευάζει αυτό. Παρ’ όλα αυτά, η επιστήμη όπως η τέχνη είναι γεμάτη από τέτοια αναποδογυρίσματα.
1. Η κοσμολογία μέχρι τον Γαλιλαίο εγκαθίδρυσε την αλληλεξάρτηση ανάμεσα στις κινήσεις του ήλιου και της γης. Ο Γαλιλαίος δεν απέρριψε αυτή την εξάρτηση, αλλά την αναποδογύρισε.
2. Η βιολογία πριν τον Δαρβίνο εγκαθίδρυσε τη σκοπιμότητα της δομής των ειδών, την αντιστοιχία (καταλληλότητα) των οργάνων προς τις συνθήκες της ζωής. Απ’ αυτό κατέληξε σε ένα προκατασκευασμένο σύστημα. Ο Δαρβίνος δεν απόρριψε τη «σκοπιμότητα», την αντιστοιχία των οργάνων, των λειτουργιών, του περιβάλλοντος, αλλά γύρισε την αλληλεξάρτηση και την έστησε στα πόδια της. Σ’ αυτή την έξοχη αντιστροφή βρίσκεται η ουσία του δαρβινισμού.
Για να το στηρίξω αυτό, αποσπάσματα για το δαρβινισμό.
3. Ο Μεντελέγιεφ και το περιοδικό του σύστημα των στοιχείων. Γι’ αυτόν οι αδιαίρετες ατομικότητες έμπαιναν σε ορισμένες μαθηματικές σχέσεις μεταξύ τους. Μεταγενέστερες αναπτύξεις στη χημεία αναποδογύρισαν αυτές τις αμοιβαίες σχέσεις.
Κάθε εξέλιξη είναι μια μετάβαση από ποσότητα σε ποιότητα. Η ίδια η έννοια της βαθμιαίας, αργής ανάπτυξης σημαίνει την επίτευξη ποιοτικών αξιών με τη βοήθεια της ποσοτικής αλλαγής. Αυτό λειτουργεί αποφασιστικά σε όλα τα πεδία. Η φυσική επιλογή του Δαρβίνου, η οποία οδηγεί στη δημιουργία των διαφόρων ειδών των φυτών και των ζώων, δεν είναι τίποτε άλλο παρά η συσσώρευση ποσοτικών αλλαγών, που ως αποτέλεσμα γεννούν νέες ποιότητες, ένα νέο είδος.
Όποιος αρνείται το διαλεκτικό νόμο της μετάβασης από την ποσότητα στην ποιότητα πρέπει να αρνηθεί τη γενική ενότητα των ειδών των φυτών και των ζώων, των χημικών στοιχείων κλπ. Πρέπει, σε τελική ανάλυση, να γυρίσει πίσω στη βιβλική πράξη της δημιουργίας.
Ο Τολστόι δεν ήθελε να δεχτεί ότι ζούσε σ’ αυτή τη γη χωρίς ένα προκαθορισμένο στόχο, σαν ένα πουλί που έχει πέσει από τη φωλιά του.
«Είναι σπουδαίο να αναγνωρίζω ότι ο θεός είναι ο κύριος και να γνωρίζω τι θέλει από εμένα. Αλλά τί είναι αυτός ο ίδιος, και πώς ζει, ποτέ δεν θα το γvωρίσω, επειδή εγώ δεν είμαι ίσος μ’ αυτόν. Εγώ είμαι ο εργάτης, αυτός είναι ο κύριος», (Τολστόι).
Όλες οι σχολές του υποκειμενισμού με τον ένα ή τον άλλο τρόπο βασίζονται στην αντίφαση ανάμεσα στην αντικειμενική αιτία και τον υποκειμενικό σκοπό. Ο ντετερμινισμός είναι η φιλοσοφία της αντικειμενικής αιτιότητας. Η τελεολογία είναι η φιλοσοφία των υποκειμενικών σκοπών. Η απόπειρα να δημιουργήσουμε μια εχθρική αντίθεση ανάμεσα τους ή να τις συνδυάσουμε εκλεκτικιστικά είναι η ίδια ένα προϊόν φιλοσοφικής άγνοιας. Ο σκοπός είναι μια μερική πλευρά της αιτίας. Η τελεολογία είναι μόνο ένα ειδικό τμήμα του ντετερμινισμού.
Ο καθένας αναγνώριζε το προτσές του σχηματισμού των ποικιλιών μέσω της φυσικής ή της τεχνητής επιλογής, αλλά πολλοί αρνούνταν κατηγορηματικά να αναγνωρίσουν το ίδιο αυτό προτσές για το σχηματισμό των ειδών. Όσο οι μεταβατικές μορφές είναι εκεί, η ενότητα των ειδών φαίνεται σταθερή. Αλλά αν εξαφανίζονταν οι μεταβατικές μορφές, οι ποικιλίες θα γίνονταν είδη.
–[Κάθε προτσές έχει την υλική ή τη μη-υλική του παλαιοντολογία].
Η θεωρία του Δαρβίνου ξεκίνησε σαν μια θεωρία για την καταγωγή των ειδών και έγινε μια θεωρία της εξέλιξης του οργανικού κόσμου.
Η ζωολογική γεωγραφία του Δαρβίνου και του Ουάλας –χάρη στην εξελικτική θεωρία διαχωρίζεται από μια άβυσσο από τη ζωογραφία του Λιναίου κλπ. (ο ρόλος της παλαιοντολογίας).
Οι ενδιάμεσοι κρίκοι έχουν εξαφανιστεί.
Η ιστορία της γλώσσας – είναι η παλαιοντολογία της σκέψης.
Ποιές γραμμές ακολουθούσαν οι αντιρρήσεις εναντία στο δαρβινισμό; Ο Ολλανδός βοτανολόγος Ντε Βρις, συγγραφέας της λεγόμενης θεωρίας των μεταλλάξεων, προσπάθησε να εγκαθιδρύσει μια βασική διάκριση ανάμεσα στα ειδικά χαρακτηριστικά των ποικιλιών και σ’ εκείνα των ειδών, μέσω της οποίας θα μπορούσαν να μην περνούν από το ένα στο άλλο. (Αλλά ο Ντε Βρις, παρ’ όλα αυτά, ήταν ένας εξελικτικός).
Μέχρι τον Δαρβίνο το ζήτημα για την καταγωγή των ειδών θεωρούνταν ότι ήταν «το μυστικό των μυστικών».
Ο Ουάλας για τον Δαρβίνο:
«Δεν έχω ...εκείνη την ανεξάντλητη υπομονή να μαζεύω ένα πλήθος από τα πιο διαφορετικά γεγονότα, εκείνη την εκπληκτική ικανότητα να βγάζω συμπεράσματα από εκείνες τις ακριβείς και πλούσιες παρατηρήσεις της φυσιολογίας, εκείνη την εξυπνάδα στην κατάστρωση ενός σχεδίου για πειραματισμό και εκείνη τη χάρη στην εκτέλεση, τέλος –εκείνο το αμίμητο στυλ– σαφές και ταυτόχρονα αδιαφιλονίκητο και ακριβές: με δυο λόγια, όλες εκείνες τις ιδιότητες που κάνουν τον Δαρβίνο ένα εντελώς ολοκληρωμένο πρόσωπο...».
(Να το εφαρμόσω σε έναν χαρακτηρισμό του Λένιν –να δείξω τη συνέπεια των ιδιοτήτων [του] στα διάφορα πεδία).
Ο Ουάλας –όχι μόνο ένας δαρβινιστής, αλλά και ένας επιστήμονας που έφτασε ανεξάρτητα στη θεωρία της εξελικτικής προέλευσης των ειδών (ανάμεσά τους, της ανθρωπότητας), ξόδεψε αρκετή προσπάθεια για να προσκομίσει στοιχεία ότι υπήρχε ένας αδιάβατος φραγμός ανάμεσα στα ανθρώπινα όντα και στα ζώα στο πεδίο της νόησης και της ηθικής, με αλλά λόγια, στοιχεία για την θεϊκή προέλευση της «ψυχής».
Ο Ουάλας κάνει τα ίδια άλματα σε σχέση με τη μετάβαση από την ανόργανη στην οργανική ύλη και την εμφάνιση της συνείδησης.
Η εξέλιξη δεν επιτρέπει παζάρια: πρέπει ή να την δεχτείς ή να την απορρίψεις.
Κάθε αντίδραση είναι αναγκασμένη να απορρίψει την θεωρία της μετατροπής.
Ο Εθνικοσοσιαλισμός δεν μπορεί να συμβιβαστεί με τον δαρβινισμό.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
————————
[1]. Ista sunt ut disputantur (Όλα είναι υπό αμφισβήτηση).