Η ΥΛΙΣΤΙΚΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ
ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Τελικά, λοιπόν, η ηθική, η τέχνη, η θρησκεία και η επιστήμη είναι προϊόντα των οικονομικών συνθηκών; Μάλιστα εκφραστές των κατηγοριών αυτών των ίδιων συνθηκών; Δηλαδή παράγωγα, διακοσμητικά στοιχεία, ακτινοβολίες και αντικατοπτρισμοί των υλικών συμφερόντων;

Διατυπώσεις αυτού του είδους, η περίπου τέτοιες, και τόσο ωμές και γυμνές, κυκλοφορούν κιόλας από πολύ καιρό στα στόματα πολλών και επιστρέφουν σαν βολική βοήθεια στους αντίπαλους του υλισμού, που τους βοηθάει να τις χρησιμοποιούν σαν εύκολο φόβητρο. Οι ακαμάτηδες, που είναι άλλωστε πάρα πολλοί κι ανάμεσα στους λεγόμενους διανοούμενους, βολεύονται πολύ ευχαρίστως με τη χοντροκομμένη αποδοχή αυτών των διατυπώσεων όπως αυτός που επιδιορθώνει με το μυαλό το νέο άσυλο της άγνοιας. Τί ωραία γιορτή και τί ωραία διασκέδαση θα πρέπει να είναι αυτή για όλους τους νωθρούς· να έχουν δηλαδή συνοψίσει μια και καλή με συντομία σε ελάχιστες προτάσεις όλα τα γνωστά πράγματα, ώστε να ανοίγουν μετά με ένα και μοναδικό κλειδί όλα τα μυστικά της ζωής! Όλα τα προβλήματα της ηθικής, της αισθητικής, της φιλολογίας, της ιστορικής κριτικής και της φιλοσοφίας αναγμένα σ’ ένα μόνο πρόβλημα, χωρίς τόσες σπαζοκεφαλιές! Και σ’ αυτή την πορεία οι απλοϊκοί θα μπορούσαν να αναγάγουν ολόκληρη την ιστορία στην εμπορική αριθμητική· και τελικά μια νέα αυθεντική ερμηνεία του Δάντη θα μπορούσε να μας δώσει τη Θεία Κωμωδία διανθισμένη με τις εκτιμήσεις των κομματιών ψωμιού, που οι πανούργοι φλωρεντινοί έμποροι πουλούσαν με τόσο κέρδος!

Η αλήθεια είναι ότι οι διατυπώσεις που συνεπάγονται προβλήματα μετατρέπονται πολύ εύκολα σε χυδαία παράδοξα στα μυαλά εκείνων που δεν είναι συνηθισμένοι να νικούν τις δυσκολίες της σκέψης με τη μεθοδική χρήση των σχετικών μέσων. Με τους ακριβείς όρους αυτών των προβλημάτων θα ασχοληθώ εδώ γενικά και κατά τρόπο σχεδόν αφοριστικό: γιατί, στ’ αλήθεια, δεν σκοπεύω να περιγράψω το βάθος του σύμπαντος σ’ αυτό το σύντομο δοκίμιο, που δεν μπορεί άλλωστε να είναι κι εγκυκλοπαίδεια.

Η ηθική πριν απ’ όλα.

Δεν μιλάω για τα συστήματα και τις κατηχήσεις, θρησκευτικές ή φιλοσοφικές. Και τα μεν και οι δε ήταν και είναι πάνω από την κανονική και βέβηλη πορεία των ανθρώπινων πραγμάτων, στο μεγαλύτερο μέρος των περιπτώσεων, όπως οι ουτοπίες στέκουν πάνω από τα πράγματα. Ούτε μιλάω για κείνες τις τυπικές αναλύσεις των ηθικών σχέσεων που διυλίστηκαν τόσο από τους Σοφιστές και το Χέρμπαρτ. Αυτό είναι επιστήμη, δεν είναι ζωή. Και είναι τυπική επιστήμη, όπως η λογική, η γεωμετρία και η γραμματική. Ο τελευταίος οξυδερκής ερευνητής που προσδιορίζει αυτές τις ηθικές σχέσεις, ο Χέρμπαρτ, ήξερε καλά πως οι ιδέες, δηλαδή οι τυπικές απόψεις της ηθικής κρίσης, είναι καθαυτές αδύναμες. Και γι’ αυτό το λόγο τοποθέτησε στις περιστάσεις της ζωής και στην παιδαγωγική διαμόρφωση του χαρακτήρα, την πραγματικότητα της ηθικής. Θα έμοιαζε στον Όουεν, αν δεν ήταν αντιδραστικός.

Μιλάω, αντίθετα, για κείνη την ηθική που υπάρχει πεζά και κατά τρόπο εμπειρικό και ολοφάνερο στις τάσεις, τα ήθη, τις συνήθειες, τα συμβούλια, τις κρίσεις και τις εκτιμήσεις των ανθρώπων όλων των ημερών. Μιλάω για κείνη την ηθική που σαν υπαγόρευση, σαν ώθηση και σαν εμπόδιο, διαμορφώνεται σε διαφορετικούς βαθμούς ανάπτυξης, και λιγότερο ή περισσότερο φανερά, αλλά αποσπασματικά, σε όλους τους ανθρώπους ξεχωριστά· από το ίδιο το γεγονός ότι συμβιώνοντας αυτοί, και κατέχοντας καθένας μια συγκεκριμένη θέση στα πλαίσια της συμβίωσης, σκέπτονται φυσικά και αναγκαία για τα δικά τους έργα και τα έργα άλλων και συλλαμβάνουν προσδοκίες και εκτιμήσεις, και πρωταρχικά στοιχεία γενικών αξιωμάτων.

Αυτό είναι το factum· αλλά εκείνο που ενδιαφέρει περισσότερο είναι ότι αυτό το factum μας παρουσιάζεται ποικίλο και πολλαπλό στις διάφορες καταστάσεις της ζωής, και σε παραλλαγές μέσα από την ιστορία. Αυτό το factum είναι το δεδομένο της έρευνας. Τα γεγονότα δεν είναι ούτε αληθινά ούτε πλαστά, πράγμα που ήξερε κιόλας ο Αριστοτέλης. Αντίθετα, τα συστήματα είτε είναι θεολογικά είτε ρασιοναλιστικά μπορούν να είναι αληθινά ή πλαστά· όπως εκείνα που σκοπεύουν να εξηγήσουν και να συμπληρώσουν το γεγονός ανάγοντάς το σε κάτι άλλο ή ολοκληρώνοντάς το με κάτι άλλο.

Μερικά θεωρητικά σημεία παγιώθηκαν τώρα πια, χάρη στην ερμηνεία αυτού του factum.

Η βούληση δεν θέλει τον εαυτό της καθαυτό, όπως είχαν νομίσει οι εφευρέτες εκείνης της ελεύθερης προαίρεσης, που αποκάλυπτε μόνο την αδυναμία της ψυχολογικής ανάλυσης, η οποία ούτε καν έφτασε στην ωριμότητα. Το βουλητικό, σαν ενσυνείδητο γεγονός, είναι μερικότερη έκφραση του ψυχικού μηχανισμού· είναι αποτέλεσμα πρώτα των αναγκών και μετά όλων αυτών που προηγούνται ως την πιο στοιχειώδη οργανική μονάδα.

Η ηθική δεν θέτει ούτε γεννά τον εαυτό της. Δεν βρίσκεται δηλαδή στην καθολική βάση των διαφόρων και ποικίλων ηθικών σχέσεων εκείνο το πνευματικό ον που ονομάστηκε ηθική συνείδηση, μια και μοναδική για όλους τους ανθρώπους. Αυτό το αφηρημένο ον καταργήθηκε από την κριτική όπως όλα τα παρόμοια όντα, δηλαδή όπως όλες οι λεγόμενες ιδιότητες της ψυχής. Τί εξήγηση των γεγονότων ήταν, αλήθεια, εκείνη που προϋπέθετε τη γενίκευση του ίδιου του γεγονότος, σαν μέσου για να το εξηγήσει, όταν λόγου χάρη υπέθετε ότι οι αισθήσεις, οι συλλήψεις, οι διαισθήσεις σ’ ένα ορισμένο σημείο γίνονται φαντασιοκοπία, δηλαδή αλλοιώνονται, άρα η φαντασία τις έχει μεταβάλει; Σ’ αυτό το είδος επινοήσεων ανήκει και η λεγόμενη ηθική συνείδηση, που πάρθηκε σαν προϋπόθεση των εξαρτημένων ηθικών εκτιμήσεων. Η ηθική συνείδηση, που πραγματικά υπάρχει, είναι γεγονός εμπειρικό· είναι ένας δείκτης, δηλαδή μια σύνοψη, της σχετικής ηθικής διαμόρφωσης κάθε ατόμου. Αν έχουμε εδώ επιστήμη, αυτή δεν μπορεί να εξηγήσει τις ηθικές σχέσεις μέσω της συνείδησης, αλλά πρέπει ακριβώς να κατανοήσει πως διαμορφώνεται σιγά-σιγά αυτή η συνείδηση.

Αν οι βουλήσεις και η ηθική προκύπτουν από τις συνθήκες της ζωής, η ηθική στο σύνολο της δεν είναι παρά ένας σχηματισμός· δηλαδή το πρόβλημα της διοχετεύεται σε κείνο της παιδαγωγικής.

Υπάρχει μια παιδαγωγική, θα έλεγα ατομιστική και υποκειμενική, η οποία, με την προϋπόθεση των γενικών όρων της ανθρώπινης δυνατότητας για τελείωση, οικοδομεί αφηρημένους κανόνες μέσα από τους οποίους οι άνθρωποι, που βρίσκονται στη διαδικασία διαμόρφωσης, θα οδηγούνταν να γίνουν δυνατοί, θαρραλέοι, φιλαλήθεις, σωστοί, αγαθοί, κλπ., σε όλη την έκταση των πρωταρχικών αλλά και δευτερευουσών αρετών. Αλλά μπορεί αυτή η υποκειμενική παιδαγωγική να οικοδομήσει από μόνη της το κοινωνικό έδαφος στο οποίο όλα αυτά τα ωραία πράγματα θα πραγματοποιούνταν; Αν το οικοδομεί, ιχνογραφεί απλώς μιαν ουτοπία.

Γιατί στ’ αλήθεια το ανθρώπινο γένος, στην αυστηρή πορεία του γίγνεσθαί του, δεν είχε ποτέ τον τρόπο και το χρόνο να πάει στο σχολείο του Πλάτωνα ή του Όουεν, του Πεσταλότσι ή του Χέρμπαρτ. Αντίθετα, έκανε αυτό που του επιβλήθηκε να κάνει. Οι άνθρωποι, που αν τους πάρουμε αφηρημένα είναι όλοι διαπαιδαγωγήσιμοι και τελειοποιήσιμοι, τελειοποιήθηκαν και διαπαιδαγωγήθηκαν πάντοτε εκείνο το λίγο και στο μέτρο που μπορούσαν, δεδομένων των συνθηκών της ζωής όπου αναγκάστηκαν να αναπτυχθούν. Έτσι λοιπόν, αυτή είναι ακριβώς η περίπτωση που η λέξη περιβάλλον δεν αποτελεί μεταφορά και η χρήση του όρου προσαρμογή δεν αποτελεί αλληγορία. Η πραγματική ηθική μάς παρουσιάζεται σαν κάτι το εξαρτημένο και περιορισμένο, που η φαντασία προσπάθησε αργότερα να ξεπεράσει, ή επινοώντας ουτοπίες, ή δημιουργώντας έναν υπερφυσικό παιδαγωγό, ή μια ως εκ θαύματος λύτρωση.

Γιατί ο δούλος θα έπρεπε να έχει και κείνος τις διαθέσεις, τα πάθη και τα συναισθήματα του φοβερού κυρίου του; Πώς θα απελευθερωνόταν ο χωρικός από τις ακατανίκητες δεισιδαιμονίες στις οποίες τον καταδικάζουν η άμεση εξάρτηση από τη Φύση, η έμμεση εξάρτηση από τον άγνωστο κοινωνικό μηχανισμό, και η τυφλή πίστη στον παπά, που παίζει το ρόλο του μάγου και του μύθου; Μέσα από ποιούς δρόμους το σύγχρονο προλεταριάτο των μεγάλων βιομηχανικών πόλεων, εκτεθειμένο καθώς είναι συνεχώς στις ποικίλες περιπέτειες εξαθλίωσης και υποταγής, θα μπορούσε να φτάσει το ρυθμισμένο και μονότονο τρόπο ζωής, που χαρακτήριζε ακριβώς τα μέλη των συντεχνιών, που η ύπαρξή του φαινόταν προδιαγεγραμμένη από ένα σχέδιο της θείας πρόνοιας; Από ποιά αισθητά στοιχεία της εμπειρίας εκείνος ο έμπορος χοίρων του Σικάγου που δωρίζει στην Ευρώπη τόσα προϊόντα σε καλή τιμή, θα έπρεπε να βγάλει τους όρους ηρεμίας και πνευματικής ανάτασης που έδιναν στον Αθηναίο τα χαρίσματα του καλού κι αγαθού και στον civis romanus την αξία του ηρωισμού; Ποιά δύναμη χριστιανικής πειθούς θα αποσπάσει από την ψυχή των σύγχρονων προλετάριων τις φυσικές αιτίες του μίσους ενάντια στους συγκεκριμένους ή ακαθόριστους καταπιεστές τους; Γιατί, αν θέλουν να υπάρχει και να γίνεται δικαιοσύνη πρέπει να καταφεύγουν στη βία· και για να τους φαίνεται σαν καθολικός νόμος, εύλογη η αγάπη του πλησίον, πρέπει να φαντάζονται μια ζωή πολύ διαφορετική από την παρούσα, που κάνει το μίσος ανάγκη, υποχρέωση που πρέπει να εκπληρωθεί. Σ’ αυτή την κοινωνία των διαφορών, το μίσος, η έπαρση, η υποκρισία, το ψέμα, η δειλία, η αδικία, αποτελούν την κατήχηση των κύριων αλλά και δευτερευόντων ελαττωμάτων, αποτελούν θλιβερή απόδειξη, και μάλιστα σάτιρα, της ίσης για όλους ηθικής.

Έτσι, η ηθική καταλήγει σ’ ένα ορισμένο σημείο στην ιστορική μελέτη των υποκειμενικών και αντικειμενικών συνθηκών τού με ποιο τρόπο η ηθική αναπτύσσεται, ή βρίσκει εμπόδια στην ανάπτυξη της. Σ’ αυτό μόνο, δηλαδή μ’ αυτούς τους όρους, έχει αξία η διατύπωση ότι η ηθική αντιστοιχεί στις κοινωνικές συνθήκες, δηλαδή σε τελευταία ανάλυση στις οικονομικές συνθήκες. Μόνο απ’ το μυαλό κάποιου κρετίνου μπορεί να περάσει η ιδέα ότι η ατομική ηθική κάθε ανθρώπου έχει αυστηρή αναλογία με την ατομική οικονομική του κατάσταση. Αυτό δεν είναι μόνο εμπειρικό σφάλμα, αλλά είναι και εσωτερικά παράλογο. Δεδομένης της ελαστικότητας του ψυχικού μηχανισμού, δεν είναι ποτέ δυνατό να αναγάγουμε την ανάπτυξη των ατόμων αποκλειστικά στον τύπο της τάξης ή της κοινωνικής κατάστασης. Εδώ πρόκειται για φαινόμενα μαζικά· για τα φαινόμενα εκείνα που αποτελούν και θα έπρεπε να αποτελούν το αντικείμενο της ηθικής στατιστικής: μια θεωρία που έμεινε ως τώρα ατελής γιατί πήρε σαν αντικείμενο των συνδυασμών της τις ομάδες που αύτη η ίδια δημιουργεί, αθροίζοντας τους αριθμούς των περιπτώσεων ( λ.χ. μοιχεία, κλοπές, φόνοι), και όχι εκείνες τις ομάδες που υπάρχουν πραγματικά, δηλαδή κοινωνικά, σαν τάξεις, συνθήκες και καταστάσεις.

Η επιδίωξη και το είδος επιχειρημάτων των κατηχητών ήταν ως τώρα να πρεσβεύουν στους ανθρώπους την ηθική, υποθέτοντας ή αγνοώντας τις συνθήκες. Αυτό που οι κομμουνιστές αντιπαραθέτουν στην ουτοπία και την υποκρισία των ιεροκηρύκων της ηθικής είναι το γεγονός πως αναγνωρίζουν ότι αυτές οι συνθήκες δίνονται από το κοινωνικό περιβάλλον. Και στο βαθμό που βλέπουν στην ηθική όχι ένα προνόμιο των εκλεκτών, ούτε ένα δώρο της Φύσης, αλλά το αποτέλεσμα της εμπειρίας και της παιδείας, αναγνωρίζουν τη δυνατότητα τελείωσης του ανθρώπου με αιτίες και επιχειρήματα που είναι, θα έλεγα, πιο ηθικά και ιδεώδη από κείνα που συνήθως χωρίς σκέψη επικαλούνται οι ιδεολογιστές.

Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος αναπτύσσει, δηλαδή παράγει τον εαυτό του, όχι σαν ον εφοδιασμένο γενικά με ορισμένες αρετές, που επαναλαμβάνονται ή αναπτύσσονται σύμφωνα μ’ ένα λογικό ρυθμό· αλλά παράγει και αναπτύσσει τον εαυτό του σαν αιτία και αποτέλεσμα, σαν αυτουργός και συνέπεια ταυτόχρονα, σε συγκεκριμένες συνθήκες στις όποιες γεννιώνται και συγκεκριμένα ρεύματα ιδεών, γνωμών, πεποιθήσεων, φαντασίας, προσδοκιών, αξιωμάτων. Από δω γεννιώνται οι κάθε είδους ιδεολογίες, όπως και οι γενικεύσεις της ηθικής σε κατηχήσεις, κανόνες και συστήματα. Δεν πρέπει, λοιπόν, να απορεί κανείς αν αυτές οι ιδεολογίες, αφού γεννηθούν καλλιεργούνται κατόπιν ξεχωριστά με τη δύναμη της αφαίρεσης: έτσι που, τελικά, φαίνονται σαν ξεκομμένες από το έδαφος της ζωής όπου αναφύηκαν και σχεδόν σαν να στέκουν πάνω από τους ανθρώπους, σαν επιταγές ή και μοντέλα. Παπάδες και μορφωμένοι κάθε είδους καλλιέργησαν επί αιώνες αυτή τη δουλειά αφαίρεσης, και διατήρησαν τις αυταπάτες που ανέκυπταν. Τώρα που βρέθηκαν οι θετικές πηγές όλων των ιδεολογιών μέσα στο μηχανισμό της ίδιας της ζωής, θα πρέπει να εξηγήσουμε ρεαλιστικά τον τρόπο που γεννήθηκαν. Και όπως αυτό ισχύει για όλες τις ιδεολογίες, έτσι ισχύει ιδιαίτερα για κείνες που συνίστανται στην προβολή των ηθικών εκτιμήσεων, πέρα από τους φυσικούς και άμεσους όρους τους, για να επιτύχουν ή να προκαταβάλουν τις θειες εντολές ή προϋποθέσεις καθολικών υποβολών της συνείδησης.

Αυτά αποτελούν αντικείμενο ειδικών ιστορικών προβλημάτων. Δεν βρίσκεται πάντοτε το νήμα που δένει ορισμένες ηθικές ιδεάσεις με συγκεκριμένες πρακτικές καταστάσεις. Η συγκεκριμένη κοινωνική ψυχολογία των περασμένων εποχών μας παρουσιάζεται συχνά αδιαπέραστη. Συχνά τα πιο φανερά πράγματα μας φαίνονται αδιανόητα, όπως λ.χ., τα ζώα που θεωρούνται ακάθαρτα, ή από που προέρχεται η αποστροφή για το γάμο ανάμεσα σε πρόσωπα με μακρινή συγγένεια. Μια προσεκτική εξέταση μας οδηγεί να συμπεράνουμε ότι θα μένουν πάντα άγνωστες οι αιτίες πολλών λεπτομερειών. Άγνοια, δεισιδαιμονία, μοναδικές αυταπάτες, συμβολισμοί, κλπ., μαζί με τόσα άλλα είναι οι αιτίες εκείνου του ασύνειδου που βρίσκεται συχνά μέσα στα ήθη και που αποτελεί τώρα για μας το άγνωστο και μη γνώσιμο.

Η πρωταρχική αιτία όλων των δυσκολιών βρίσκεται ακριβώς στην αργοπορημένη εμφάνιση αυτού που ονομάζουμε λογικό έτσι που τα ίχνη των αιτίων των ιδεάσεων χάθηκαν, ή έμειναν κρυμμένα στις ίδιες τις ιδεάσεις.

Αντίθετα, τρέχουν πολύ πιο ελεύθερα οι συλλογισμοί για την επιστήμη.

Η ιστορία αυτής της τελευταίας γράφτηκε για πολύ καιρό κατά τρόπο απλοϊκό. Με δεδομένο και αποδεκτό ότι οι διάφορες επιστήμες έβρισκαν τη σύνοψή τους στα εγχειρίδια και τις εγκυκλοπαίδειες, φαινόταν πως αρκούσε να βρεθεί η χρονολογική εμφάνιση των διαφόρων διατυπώσεων, και ν’ αναλυθεί το σύνολο της συστηματικής συνόψισης στα στοιχεία από τα οποία αυτή συντέθηκε προοδευτικά. Η γενική προϋπόθεση ήταν εξίσου απλή: στο βάθος αυτής της χρονολογίας υπάρχει η αιτία που αναπτύσσεται και προοδεύει.

Αυτή η μέθοδος, αν μπορεί να ονομαστεί μέθοδος, έκλεινε μέσα της το έξης μικρό μειονέκτημα: δηλαδή, άφηνε το πολύ-πολύ να καταλάβουμε πως από μια επιστήμη που ήδη υπάρχει προκύπτει μια άλλη επιστήμη σαν νήμα του λόγου, αλλά δεν μας άφηνε να διαβλέψουμε από ποιες πραγματικές αιτίες είχαν ωθηθεί οι άνθρωποι να βρουν για πρώτη φορά την επιστήμη· δηλαδή να αναγάγουν σε συγκεκριμένη και νέα μορφή την εμπειρία που είχαν επεξεργαστεί με το νου τους. Με μια λέξη, για να υπάρξει πραγματική ιστορία της επιστήμης, έπρεπε να βρεθεί η προέλευση της επιστημονικής ανάγκης· πράγμα που συνδέει κατόπιν γενετικά αυτή την ανάγκη με τις άλλες, στη συνέχεια της κοινωνικής διαδικασίας.

Οι μεγάλες πρόοδοι της σύγχρονης τεχνικής, στην οποία βρίσκεται πραγματικά η διανοητική ουσία της αστικής εποχής, ανάμεσα στα άλλα θαύματα έκαναν και τούτο: ν’ αποκαλύψουν για πρώτη φορά την πρακτική προέλευση της επιστημονικής απόπειρας. [Ω! εσύ αξέχαστη Ακαδημία της Φλωρεντίας, που πήρες το όνομα σου από το πείραμα (Accademia del cimento), όταν η Ιταλία βρισκόταν στο λυκόφως περασμένων μεγαλείων, και η σύγχρονη κοινωνία στην αυγή της νέας βιομηχανικής εποχής]. Τώρα πια είμαστε σε θέση να βρούμε το οδηγητικό νήμα αυτού που αφαιρετικά ονομάζεται επιστημονικό πνεύμα: και δεν πρέπει να εκπλήσσεται κανείς που όλα στις επιστημονικές ανακαλύψεις προχωρούν όπως στους πρώτους-πρώτους καιρούς, όταν η τόσο χοντροκομμένη στοιχειώδης γεωμετρία των αιγυπτίων προερχόταν από την ανάγκη να μετρήσουν τις πεδιάδες που ήταν εκτεθειμένες στη χρονιάτικη πλημμύρα του Νείλου, και η περιοδικότητα αυτών των πλημμυρών τους υπαγόρευσε, τόσο στην Αίγυπτο όσο και στη Βαβυλωνία, να αναζητήσουν τις αρχές των αστρονομικών κύκλων.

Είναι αλήθεια, βέβαια, πως όταν ξεκίνησε η επιστήμη και ενμέρει ωρίμασε, όπως συμβαίνει κιόλας στην ελληνιστική περίοδο, η δουλειά της αφαίρεσης, της αναγωγής και του συνδυασμού συνεχίζεται στον κύκλο των μορφωμένων έτσι που φαινομενικά εξαλείφουν τη συνείδηση των κοινωνικών αιτίων της πρώτης παραγωγής της ίδιας της επιστήμης. Αλλά αν παρατηρήσουμε σε μεγάλα διαστήματα τις εποχές ανάπτυξης της επιστήμης, και συγκρίνουμε τις περιόδους που οι οικονομολόγοι θα χαρακτήριζαν εποχές προόδου και οπισθοδρόμησης της διάνοιας, τότε μας αποκαλύπτεται η κοινωνική αιτία των ωθήσεων, που πότε αυξάνουν και πότε πέφτουν, απέναντι στην επιστημονική δραστηριότητα. Τί ανάγκη είχε η φεουδαρχική κοινωνία της Δυτικής Ευρώπης εκείνες τις αρχαίες επιστήμες, που οι βυζαντινοί διατηρούσαν τουλάχιστον υλικά, ενώ οι άραβες μέσα από τις διάφορες ιδιότητες τους είτε σαν ελεύθεροι γεωργοί είτε σαν φιλόπονοι βιοτέχνες είτε ακόμη σαν δραστήριοι έμποροι τις ανέπτυσσαν τόσο; Και τί είναι η Αναγέννηση, αν όχι η επανασύνδεση της αρχικής κίνησης της αστικής τάξης με την παράδοση της αρχαίας γνώσης, που ξανάγινε χρησιμοποιήσιμη, και συνεπώς ικανή να ξεκαθαριστεί; Τί είναι όλη η έπιταχυμένη κίνηση της επιστημονικής γνώσης, από το 17ο αιώνα και δω, αν όχι η σειρά των πράξεων που συντελέστηκαν από τον πεπειραμένο από την εμπειρία νου, για να εξασφαλίσουν στην ανθρώπινη εργασία, με τις μορφές μιας εκλεπτυσμένης τεχνικής, την κυριαρχία πάνω στις φυσικές συνθήκες και δυνάμεις; Από δω ο πόλεμος στο σκοταδισμό, τη δεισιδαιμονία, την εκκλησία, τη θρησκεία· από δω ο νατουραλισμός, ο αθεϊσμός, ο υλισμός, από δω και ο εγκαινιασμός της κυριαρχίας του λόγου. Η αστική εποχή είναι η εποχή των αναπτυσσόμενων διανοιών (Βίκο). Πρέπει να θυμόμαστε ότι η κυβέρνηση εκείνη του Διευθυντηρίου, που ήταν το πρόσωπο και η σύνοψη όλης της φιλελευθερίστικης διαφθοράς, ήταν η πρώτη που εισήγαγε στο Πανεπιστήμιο και στην Ακαδημία τυπικά και πανηγυρικά την επιστήμη της ελεύθερης έρευνας: και μπήκε ο Λαμάρκ! Αύτη η επιστήμη, που η αστική εποχή χάρη στις ίδιες της τις συνθήκες υπέθαλψε και ανέπτυξε σε τεράστιο βαθμό, είναι η μόνη κληρονομιά των περασμένων αιώνων που δέχεται και υιοθετεί ο κομμουνισμός χωρίς επιφυλάξεις.

Δεν χρειάζεται εδώ να σταθούμε και να διακηρύξουμε την υποτιθέμενη αντίθεση μεταξύ επιστήμης και φιλοσοφίας. Αν εξαιρέσουμε εκείνους τους τρόπους φιλοσοφίας που συγχέονται με το μυστικισμό και τη θεολογία, φιλοσοφία δεν σημαίνει ποτέ επιστήμη και θεωρία έξω από πράγματα ειδικότερα, αλλά είναι απλά ένας βαθμός, μια μορφή, ένα στάδιο της σκέψης, με σεβασμό στα ίδια τα πράγματα που υπεισέρχονται στο πεδίο της εμπειρίας. Γι’ αυτό το λόγο η φιλοσοφία είναι η γενική προκαταβολή των προβλημάτων, που η επιστήμη πρέπει ακόμη να επεξεργαστεί ειδικότερα, ή είναι σύνοψη και νοητική επεξεργασία των αποτελεσμάτων στα οποία έχουν κιόλας φτάσει οι επιστήμες. Για κείνους που, μόνο για να μη φαίνονται παλιοί, μιλούν για επιστημονική φιλοσοφία –αν θέλουμε να κρατήσουμε σε κάποια όρια τη χιουμοριστική αιχμή αυτής της έκφρασης, που απορρίπτει κάθε μορφή θεολογίας και καθαρής παραδοσιοκρατίας– πρέπει να πούμε πως θα ήταν μωροί αν πίστευαν πως αντιπροσωπεύουν μια ιδιαίτερη σχολή η τάση.

Έλεγα εδώ πριν από λίγο, όταν διατύπωνα τις σκέψεις μου, ότι η οικονομική δομή καθορίζει κατά δεύτερο λόγο την κατεύθυνση, και σε μεγάλο μέρος και έμμεσα τους στόχους της φαντασίας και της σκέψης, στην παραγωγή της τέχνης, της θρησκείας και της επιστήμης. Αν μιλούσαμε διαφορετικά και πέρα απ’ αυτό, θα ήταν σαν να μπαίναμε ηθελημένα στο δρόμο του παράλογου.

Πρώτα και κύρια, μ’ αυτή τη διατύπωση χτυπιέται το φανταστικό ιδεολογικό αξίωμα ότι τέχνη, θρησκεία και επιστήμη είναι ιστορικά υποκείμενα και εξελίξεις ενός υποτιθέμενου καλλιτεχνικού, θρησκευτικού η επιστημονικού πνεύματος, το οποίο εκδηλώνεται επακόλουθα με ένα δικό του ρυθμό εξέλιξης, υποβοηθούμενο ή παρεμποδιζόμενο εδώ και κει από τις υλικές συνθήκες. Μ’ αυτή τη διατύπωση θέλουμε να επαληθεύσουμε επίσης την αναγκαία σύνδεση, χάρη στην οποία κάθε γεγονός της τέχνης και της θρησκείας είναι ο αισθηματικός, φανταστικός, και άρα παράγωγος εκφραστής συγκεκριμένων κοινωνικών συνθηκών. Αν λέω κατά δεύτερο λόγο είναι για να διακρίνω αυτά τα προϊόντα από τα γεγονότα νομικο-πολιτικής τάξης, που είναι η πραγματική και χαρακτηριστική αντικειμενοποίηση των οικονομικών σχέσεων. Και αν λέω σε μεγάλο μέρος και έμμεσα για τους στόχους αυτής της δραστηριότητας, είναι για να δείξω δύο πράγματα: δηλαδή, ότι στην καλλιτεχνική και θρησκευτική παραγωγή η μεσολάβηση από τις συνθήκες ως τα προϊόντα είναι πολύ σύνθετη, και επίσης ότι οι άνθρωποι αν και ζουν στην κοινωνία δεν παύουν γι’ αυτό μόνο να ζουν και στη Φύση και να δέχονται απ’ αυτήν ευκαιρία και υλικό για την περιέργεια και τη φαντασία τους.

Τελικά, όλ’ αυτά ανάγονται σε μια γενικότερη διαπίστωση: ο άνθρωπος δεν διατρέχει πια ιστορίες μέσα σ’ ένα και τον αυτό χρόνο· αλλά όλες οι υποτιθέμενες διάφορες ιστορίες (τέχνη, θρησκεία, κλπ.) αποτελούν μια και μόνη. Κι αυτό δεν μπορεί να φανεί καθαρά παρά μόνο στις χαρακτηριστικές και σημαντικές στιγμές της παραγωγής νέων πραγμάτων, δηλαδή στις περιόδους που θα ονομάσω επαναστατικές. Αργότερα, η συναίνεση στα παραγμένα πράγματα και η παραδοσιακή επανάληψη ενός συγκεκριμένου τύπου σβήνουν την έννοια της προέλευσης.

Ας δοκιμάσει κάποιος να αποσπάσει την ιδεολογία των παραμυθιών, που βρίσκονται στο βάθος των ομηρικών ποιημάτων, από κείνη τη στιγμή της ιστορικής εξέλιξης όπου προβάλλει η αυγή του πολιτισμού των Αρίων στη λεκάνη της Μεσογείου, δηλαδή, από κείνη τη φάση της ανώτερης βαρβαρότητας στην οποία γεννιέται, στην Ελλάδα και άλλου, το γνήσιο έπος. Ας προσπαθήσει κάποιος να φανταστεί, πως ο χριστιανισμός θα γεννιόταν και θα αναπτυσσόταν αλλού έξω από τον κύκλο του ρωμαϊκού κοσμοπολιτισμού και διαφορετικά και όχι από πρωτοβουλία εκείνων των προλετάριων, εκείνων των σκλάβων, εκείνων των εγκαταλειμμένων, εκείνων των απελπισμένων στους οποίους χρειαζόταν η λύτρωση, η αποκάλυψη και η υπόσχεση του βασιλείου του θεού. Ας βρει όποιος θέλει τον τρόπο να φανταστεί πως μέσα στη μέση της Αναγέννησης θα ανάβλυζε ο ρομαντισμός, που μόλις υποδηλώνεται στον Τορκουάτο Τάσο· ή ας αποδόσει στο Ρίτσαρντσον ή το Ντιντερό το μυθιστόρημα του Μπαλζάκ, στον οποίο εμφανίζεται, σαν σε σύγχρονο της πρώτης γενιάς του σοσιαλισμού και της κοινωνιολογίας, η ψυχολογία των τάξεων. Εκεί κάτω πίσω πίσω, στις πρώτες αρχές των μυθικών ιδεάσεων, φάνηκε καθαρά ότι ο Δίας δεν πήρε τα χαρακτηριστικά του πατέρα των ανθρώπων και των θεών παρά μόνο όταν η πατρική εξουσία είχε κιόλας εγκαθιδρυθεί και άρχιζε εκείνη η σειρά διαδικασιών που καταλήγουν στο κράτος. Ο Δίας έπαψε έτσι να είναι αυτό που ήταν πριν, δηλαδή ο απλός ή βροντερός θεός (δηλαδή λαμπρός). Και να εδώ κάτω σ’ ένα αντίθετο σημείο της ιστορικής εξέλιξης, μεγάλος αριθμός διανοητών του περασμένου αιώνα ανάγουν σ’ ένα μόνο αφηρημένο θεό, που είναι απλός νοικοκύρης του κόσμου, ολόκληρη την πολύχρωμη εικόνα του άγνωστου και του υπερβατικού, που εκφράστηκε σε τόση πολυτέλεια μυθολογικών, χριστιανικών ή παγανικών δημιουργιών. Ο άνθρωπος αισθανόταν περισσότερο σαν στο σπίτι του στη Φύση, μέσα από την εμπειρία, και αισθανόταν πιο δραστήριος να διεισδύσει στα γρανάζια της κοινωνίας, της οποίας κατείχε ενμέρει την επιστήμη. Το θαυμαστό περιοριζόταν ολοένα μέσα στο νου του, τόσο που ο υλισμός και ο κριτικισμός μπόρεσαν κατόπι να εξαλείψουν κι αυτό το φτωχό κατάλοιπο υπερβατισμού, χωρίς να επέμβουν στον πόλεμο κατά των θεών.

Υπάρχει βέβαια μια ιστορία των ιδεών, αλλά αυτή δεν συνίσταται στον ελαττωματικό κύκλο των ιδεών που εξηγούν εαυτές. Θα πρέπει να ανέβουμε από τα πράγματα στο ιδεατό. Αυτό είναι ένα πρόβλημα: μάλιστα σ’ αυτό υπάρχει μια πολλαπλότητα προβλημάτων, τόσο είναι ποικίλες, πολλαπλές, πολύμορφες και περίπλοκες οι προβολές που έκαναν οι άνθρωποι του εαυτού τους και των οικονομικο-κοινωνικών τους συνθηκών και συνεπώς των ελπίδων τους και των φόβων τους, των προσδοκιών και των διαψεύσεών τους, στις καλλιτεχνικές και θρησκευτικές ιδεάσεις. Η γραμμή της μεθόδου βρέθηκε, αλλά η ιδιαίτερη εκτέλεση δεν είναι εύκολη. Κυρίως πρέπει να προφυλαχτούμε από τη σχολαστική τάση να κάνουμε αφαίρεση των προϊόντων της ιστορικής δραστηριότητας, όπως γίνεται στην τέχνη και τη θρησκεία. Μπορούμε να ελπίζουμε πως οι φιλόσοφοι αλά Κρουγκ, ο οποίος αφαιρούσε διαλεκτικά την ίδια την πένα με την οποία έγραφε, έμειναν συνεχώς θαμμένοι στις σημειώσεις της Λογικής του Χέγκελ, όπου αυτός αναφέρεται στην ιδιοτροπία τούτη.

Θέλουμε εδώ να συγκεκριμενοποιήσουμε μερικές δυσκολίες.

Μαζί με κάθε προσπάθεια αναγωγής των δευτερευόντων προϊόντων (λ.χ. τέχνη και θρησκεία) στις κοινωνικές συνθήκες που έρχονται να ιδεοποιηθούν σ’ αυτά, πρέπει να διαμορφώσουμε μια μακρόχρονη συνήθεια γύρω απ’ την ειδικευμένη κοινωνική ψυχολογία, στην οποία πραγματοποιείται ο μετασχηματισμός. Σ’ αυτό συνίσταται ο λόγος ύπαρξης εκείνου του συνόλου των σχέσεων, που με άλλες μορφές διατύπωσης παρουσιάζονται λ.χ. σαν αιγυπτιακός κόσμος, ελληνική συνείδηση, πνεύμα της Αναγέννησης, κυρίαρχες ιδέες, ψυχολογία των λαών, της κοινωνίας ή των τάξεων. Όταν αυτές οι σχέσεις παγιώνονται και οι άνθρωποι συνηθίζουν σε ορισμένες ιδεάσεις και σε ορισμένους τρόπους πίστης ή φαντασίας, οι ιδεολογίες που μεταδίδονται από παράδοση τείνουν κι αυτές να παγιωθούν. Γι’ αυτό και εμφανίζονται σαν μια δύναμη που αντιστέκεται στο καινούργιο· και όπως αυτή η αντίσταση εκδηλώνεται στη λέξη, στο γραφτό, στη μισαλλοδοξία, στην πολεμική, στην καταδίωξη, έτσι η πάλη ανάμεσα στις νέες και τις παλιές κοινωνικές συνθήκες παίρνει τη μορφή της πάλης των ιδεών.

Κατά δεύτερο λόγο, μέσα από τους αιώνες της καθαυτής ιστορίας, τόσο εξαιτίας της κληρονομιάς της άγριας προϊστορίας όσο και εξαιτίας των συνθηκών υποταγής και συνεπώς κατωτερότητας, στην οποία το μεγαλύτερο μέρος των ανθρώπων κρατήθηκε και κρατιέται ακόμη, δημιουργήθηκε μια συναίνεση στο παραδοσιακό, χάρη στην οποία οι παλιές τάσεις συνεχίζονται σαν πεισματικές επιβιώσεις.

Τρίτο, όπως ανέφερα κιόλας, οι άνθρωποι ζώντας κοινωνικά δεν σταματούν να ζουν και στη Φύση. Δεν είναι βέβαια δεμένοι σ’ αυτήν όπως τα ζώα, γιατί ζουν πάνω σ’ ένα τεχνητό έδαφος. Άλλωστε, καθένας καταλαβαίνει ότι το σπίτι δεν είναι σπηλιά, η γεωργία δεν είναι το φυσικό βοσκοτόπι, και το φάρμακο δεν είναι εξορκισμός. Άλλα η Φύση είναι πάντοτε το άμεσο υπόστρωμα του τεχνητού εδάφους και είναι το περιβάλλον που περιέχει τα πάντα. Η τεχνική τοποθέτησε ανάμεσα σε μας, ζώα κοινωνικά, και τη Φύση αυτούς που μεταβάλλουν, κάνουν να παρεκκλίνουν και απομακρύνουν τις φυσικές επιδράσεις· αλλά δεν κατέστρεψε ωστόσο και την επάρκεια αυτών των τελευταίων, και μεις την αισθανόμαστε συνεχώς. Κι όπως εμείς γεννιόμαστε από τη Φύση αρσενικοί και θηλυκοί, πεθαίνουμε σχεδόν πάντα ερήμην μας και κυριαρχούμαστε από το ένστικτο της αναπαραγωγής, έτσι φέρνουμε και στην ιδιοσυγκρασία μας ειδικούς όρους που η εκπαίδευση με την πλατιά έννοια της λέξης, δηλαδή η κοινωνική προσαρμογή μπορεί βέβαια να μεταβάλει, μέσα σ’ ορισμένα όρια, αλλά δεν μπορεί να εξαφανίσει. Αυτοί οι όροι της ιδιοσυγκρασίας που επαναλαμβάνονται σε περισσότερα αντίτυπα, και εμφανίζονται σε περισσότερα αντίτυπα μέσ’ από τους αιώνες, συνιστούν αυτό που ονομάζεται εθνικός χαρακτήρας. Για όλες αυτές τις αιτίες η εξάρτηση μας από τη Φύση, όσο κι αν έχει ελαττωθεί από την προϊστορία και δω, συνεχίζεται στην κοινωνική μας ζωή· όπως σ’ αυτή την τελευταία συνεχίζεται επίσης και η τροφοδότηση που από το θέαμα της ίδιας της Φύσης φτάνει ως την περιέργεια και τη φαντασία. Τώρα, αυτά τα αποτελέσματα της Φύσης, με τα άμεσα ή έμμεσα αισθήματα που ανακύπτουν απ’ αυτά, στο βαθμό που σημειώνονται, από τότε που υπάρχει ιστορία, μόνο μέσα από την οπτική γωνία που μας πρόσφεραν οι κοινωνικές συνθήκες, δεν παύουν ποτέ να αντανακλώνται στα προϊόντα της τέχνης και της θρησκείας· πράγμα το οποίο περιπλέκει τις δυσκολίες της ρεαλιστικής και πλήρους ερμηνείας τόσο της μιας όσο και της άλλης.